Edukira joan

Endalar

Wikipedia, Entziklopedia askea
Endalar
Image
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaLiliales
FamiliaSmilacaceae
GeneroaSmilax
Espeziea Smilax aspera
L., 1753

Endalar edo arkasats (Smilax aspera) zurtoin igokari eta arantzatsuak dituen zuhaixka da, bihotz itxurako hostoak eta mulkotan bilduriko ale gorri edo beltzak ematen dituena.[1] Huntzaren antzeko landare txikia da,[2] Smilax generokoa.

Deskribapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuhaixka honek zurtoin meheak ditu, kiribilkariak, metro bat edo bi luze eta arantzatsuak, hosto peziolatuak, txandakatuak, bihotz-formakoak eta iraunkorrak, loreak hori-krema kolorekoak dira galtzarbeko lukuetan, fruituak baia globular gorriak dira, ilarra bezalakoak, eta sustrai haritsuak eta ia zilindrikoak, medikamendu izerditsu eta arazgarrietan erabiltzen dira. [3]Ohikoa da Amerikan eta Espainian.

Fruituak hazi bat eta hiru artean ditu. Hosto bakoitzaren pezioloaren oinarrian bi kiribil daude. Fruitua ez da erabiltzen, bere sustraia eta hostoa da erabiltzen dena.

Ez da nahasi behar antzeko apo-mahatsarekin (Tamus communis), zeinaren fruituak pozoitsuak baitira: Erlojuaren orratzen noranzkoan kiribiltzen da, bere fruituak sei hazi ditu, eta ez du kiribilik.

Image
Smilax aspera

Ez da nahastu behar Aisarum simorrhinum-ekin ere, haren hostoek antzeko forma baitute.

Banaketa eta habitata

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afrika, Asia eta Europatik dator.([4] Beti behe-lurretan aurkitzen da, baso-mota askotan, basoetako orletan, sastraketan eta sasietan.

Erabilerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Image
Endalarra

Landare honen sustraietatik landarearen izen bereko garagardoa prestatzen da, sustraiko garagardoa ere deitua.

Propietateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Image
Ilustrazioa

Medikuntza tradizionalean, “odol biziotsua apaltzeko” bertutea aitortzen zitzaion landare honi. Hostoak edo sustraiak egosita, zirkulazio-aparatuko gaitzak tratatzeko erabiltzen da, hala nola tentsio altua eta zirkulazio-arazoak. Odolaren arazgarria denez, diaforetiko ona da (izerdia eragiten du) eta diuretikoa (likidoak kanporatzen ditu). Gainera kataplasma bat edo hostoak egosia azaleko hainbat gaixotasun tratatzen dira (dermatitisa, ekzema, psoriasia, alergiak, gangrena-ultzerak), eta, era berean, erreumatismoa eta hezueria arintzen ditu. Baita anorexia kasuetan ere, gosea estimulatzen baitu. Digestioa egiten laguntzen du.

Landarea toniko gisa ere erabiltzen da, eta ezaugarri afrodisiakoak dituelako Mexiko eta Amazonian, erekzioa areagotzeko eta menopausiaren trastornoen tratamendua. Arnas gaixotasunen eta sifiliaren tratamenduan erabiltzen da. Are gehiago, Australian ikerketa bat egin dute, eta furostanola duela nabarmendu dute, minbizi-zelulen aurka ugalketaren aurkako jarduera indartsua duen substantzia. [5]

Taxonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Smilax aspera Carolus Linnaeus-ek deskribatu zuen Species Plantarum 2:1028-1029-n argitaratu zen. 1753. [6]

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Smilax: izen generikoa, bere izena Crocus greziar mitotik eta Smilax ninfatik hartzen duena. Mito honek forma ugari dituen arren, beti lore bihurtutako gizon hilkor baten maitasun frustatu eta tragikoaren inguruan dabil, baita parra bihurtzen den basoko ninfa baten inguruan ere.

Aspera: zimurtsua esan nahi duen latindar epitetoa. [7]

Sinonimoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

[8]

  • Smilax tetragona L.f., Suppl. Pl.: 427 (1782).
  • Smilax mauritanica Poir., Voy. Barbarie 2: 263 (1789).
  • Smilax rigida Sol. ex Sm. in A.Russell, Nat. Hist. Aleppo, ed. 2, 2: 271 (1794).
  • Smilax mauritanica Desf., Fl. Atlant. 2: 367 (1799), nom. illeg.
  • Smilax excelsa Duhamel, Traité Arbr. Arbust., nouv. ed., 1: 236 (1803), nom. inval.
  • Smilax catalonica Poir. in J.B.A.M.de Lamarck, Encycl. 6: 467 (1805).
  • Smilax nigra Willd., Sp. Pl. 4: 773 (1806).
  • Smilax variabilis Pers., Syn. Pl. 2: 618 (1807).
  • Smilax capitata Buch.-Ham. ex D.Don, Prodr. Fl. Nepal.: 49 (1825), pro syn.
  • Smilax maculata Roxb. ex D.Don, Prodr. Fl. Nepal.: 49 (1825).
  • Smilax sagittata Desv. in W.Hamilton, Prodr. Pl. Ind. Occid.: 58 (1825).
  • Smilax sagittifolia Lodd., Bot. Cab. 18: t. 1799 (1832).
  • Smilax pendulina Lowe, Trans. Cambridge Philos. Soc. 4(2): 12 (1833).
  • Smilax mauritanica var. vespertilionis Boiss., Voy. Bot. Espagne: 609 (1842).
  • Smilax mauritanica Webb & Berthel., Hist. Nat. Iles Canaries 2(3): 322 (1846), nom. illeg.
  • Smilax picta K.Koch, Dendrologie 2(2): 337 (1873).
  • Smilax nilagirensis Steud. ex A.DC. in A.L.P.P.de Candolle & A.C.P.de Candolle, Monogr. Phan. 1: 167 (1878), pro syn.
  • Smilax balearica (Willk. ex A.DC.) Burnat & Barbey, Not. Voy. Bot. Balear.: 12 (1882).
  • Smilax longipes Gand., Contr. Fl. Terr. Slav. Merid. 1: 28 (1883).
  • Smilax saxicola Gand., Contr. Fl. Terr. Slav. Merid. 1: 28 (1883).
  • Smilax mauritanica subsp. vespertilionis(Boiss.) K.Richt., Pl. Eur. 1: 234 (1890).
  • Smilax goetzeana Engl., Bot. Jahrb. Syst. 30: 275 (1901).
  • Smilax willkommii Gand., Bull. Soc. Bot. France 47: 124 (1901).
  • Smilax brevipes Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 42 (1903), nom. illeg.
  • Smilax conferta Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903).
  • Smilax inermis Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903), nom. illeg.
  • Smilax intricatissima Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 44 (1903).
  • Smilax oxycarpa Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903).
  • Smilax peduncularis Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 42 (1903), nom. illeg.
  • Smilax platyphylla Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903).
  • Smilax rettiana Willis ex Livera, Ann. Roy. Bot. Gard. (Peradeniya) 11: 103 (1928).

Izen arruntak gazteleraz

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • alegra-campo, bigorda, cerrajuda, salparrilla, salsa parrilla, salsaparrilla, sarza de España, uva de perro, mermasangre, yedra, zaparrilla, zarzamorisca, zarza morisca, zarzaparilla de España, zarzaparilla del país, zarzaparrilla, zarzaparrilla blanca, zarzaparrilla común, zarzaparrilla falsa, zarzaparrilla montaraz, zarzaparrilla morisca. [9]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. Izen zuzena eta sinonimoak definitzeko erabilitako bibliografia Kew-eko Errege Lorategi Botanikoen wedgunean dago, eta honako hau da:
    • Ghazanfar, S. (1977). Flora of Pakistan 107: 1-5. Department of Botany, University of Karachi, Karachi.
    • Jafri, S.M.H. & El-Gadi, A. (eds.) (1978). Flora of Libya 57: 1-81. Al-Faateh University, Tripoli..
    • Tutin, T.G. & al. (eds.) (1980). Flora Europaea 5: 1-452. Cambridge University Press, Cambridge.
    • Davis, P.H. (ed.) (1984). Flora of Turkey and the East Aegean Islands 8: 1-632. Edinburgh University Press, Edinburgh.
    • Meikle, R.D. (1985). Flora of Cyprus 2: 833-1970. The Bentham-Moxon Trust Royal Botanic Gardens, Kew.
    • Hansen, A. & Sunding, P. (1985). Flora of Macaronesia. Checklist of vascular plants. 3. revised edition. Sommerfeltia 1: 5-103.
    • Karthikeyan, S., Jain, S.K., Nayar, M.P. & Sanjappa, M. (1989). Florae Indicae Enumeratio: Monocotyledonae: 1-435. Botanical Survey of India, Calcutta.
    • Cowley, E.J. (1989). Smilacaceae. Flora of Tropical East Africa: 1-4.
    • Rechinger, K.H., Browicz, K., Persson, K. & Wendelbo, P. (1990). Flora Iranica 165: 1-194. Naturhistorisches Museums Wien.
    • Noltie, H.J. (1994). Flora of Bhutan 3(1): 1-456. Royal Botanic Garden, Edinburgh.
    • Zhengyi, W. & Raven, P.H. (eds.) (2000). Flora of China 24: 1-431. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.
    • Dassanayake (ed.) (2000). A Revised Handbook to the Flora of Ceylon 14: 1-307. Oxford & IBH Publishing Co. PVT. LTD., New Delhi, Calcutta.
    • Kress, W.J., DeFilipps, R.A., Farr, E. & Kyi, D.Y.Y. (2003). A Checklist of the Trees, Shrubs, Herbs and Climbers of Myanmar. Contributions from the United States National Herbarium 45: 1-590.
    • Danin, A. (2004). Distribution Atlas of Plants in the Flora Palaestina area: 1-517. The Israel Academy of Sciences and Humanities, Jerusalem.

Galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuaren definizioa
  2. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  3. ↑ «zarzaparrilla». RAE..
  4. ↑ «Smilax aspera information from NPGS/GRIN». Archivado desde el original el 24 de septiembre de 2015. Consultado el 13 de enero de 2008..
  5. ↑ «Cocolmeca: Propiedades medicinales y usos de la raíz de está planta». Consultado el 28 de marzo de 2024..
  6. ↑ Smilax aspera en Trópicos.
  7. ↑ En Epítetos Botánicos.
  8. ↑ «Smilax aspera». Royal Botanic Gardens, Kew: World Checklist of Selected Plant Families. Consultado el 1 de octubre de 2009..
  9. ↑ «Smilax aspera». Real Jardín Botánico: Proyecto Anthos. Consultado el 7 de octubre de 2009..

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biologia Artikulu hau biologiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Endalar&oldid=10497340"(e)tik eskuratuta