Lia
| Lia | |
|---|---|
| Një fëmijë me linë në Bangladesh në vitin 1973. Të dalluara janë gunga të mbushura me lëng të trashë dhe një zgavër ose gropëz në qendër. | |
| Specialitet | Sëmundje infektive |
| Simptomat | |
| Komplikimet | Shenja në lëkurë, verbëri[2] |
| Fillimi | 1 deri në 3 javë pas ekspozimit[1] |
| Kohëzgjatja | Rreth 4 javë[1] |
| Shkaktar(ë) | virusi variola major, virusi variola minor (përhapet mes njerëzve)[2][3] |
| Metoda diagnoztifikuese | Bazohet në simptomat dhe konfirmohet me PCR[4] |
| Parandalimi | Vaksina kundër lisë[5] |
| Trajtimi | Kujdes mbështetës[6] |
| Mjekimi | Brincidofovir |
| Prognoza | 30% rrezik vdekjeje[1] |
| Shpeshtësia | Çrrënjosur (rasti i fundit natyror në vitin 1977) |
Lia ishte një sëmundje infektive e shkaktuar nga virusi i variolës, i cili i përket gjinisë së ortopoksvirusëve.[3][7] Rasti i fundit natyror u diagnostikua në tetor 1977, dhe Organizata Botërore e Shëndetësisë certifikoi çrrënjosjen globale të sëmundjes në vitin 1980,[6] duke e bërë linë të vetmen sëmundje njerëzore që është çrrënjosur.[8]
Simptomat fillestare të sëmundjes përfshinin ethe dhe të vjella.[1] Pasoi formimi i ulcerave në gojë dhe një skuqje e lëkurës.[1] Brenda disa ditëve, skuqja e lëkurës shndërrohej në flluskat karakteristike të mbushura me lëng, me një gropëz në qendër.[1] Më pas gungat krijonin kore dhe binin, duke lënë shenja.[1] Sëmundja transmetohej nga një person te tjetri kryesisht përmes kontaktit të zgjatur ballë për ballë me një person të infektuar ose, më rrallë, nëpërmjet objekteve të kontaminuara.[2][9][10] Parandalimi bëhej kryesisht me anë të vaksinës kundër lisë.[5] Pasi sëmundja ishte zhvilluar, disa barna antivirale mund të ndihmonin, por këto barna nuk u vunë në dispozicion deri pas zhdukjes së sëmundjes.[5] Rreziku i vdekjes ishte rreth 30%, me përqindje më të larta te foshnjat.[2][11] Shpesh, të mbijetuarve u mbeteshin shenja të shumta në lëkurë dhe disa prej tyre verboheshin.[2]
Dëshmia më e hershme për sëmundjen daton rreth vitit 1500 p.e.s., te mumiet egjiptiane.[12][13] Historikisht, sëmundja shfaqej në formën e shpërthimeve.[6] Ajo ishte një nga disa sëmundjet e sjella në Botën e Re nga shkëmbimi kolumbian, duke shkaktuar vdekjen e një numri të madh të popullsisë vendase amerikane. Në Evropën e shekullit XVIII, vlerësohet se sëmundja shkaktonte 400.000 vdekje në vit dhe se një e treta e të gjitha rasteve të verbërisë vinte si pasojë e lisë.[6][14] Vlerësohet se lia shkaktoi deri në 300 milionë vdekje gjatë shekullit XX[15][16] dhe rreth 500 milionë gjatë 100 viteve të fundit të ekzistencës së saj.[17] Mes të vdekurve në periudhat më të hershme kishte edhe disa monarkë.[6][14] Madje, në vitin 1967 regjistroheshin 15 milionë raste në vit.[6]
Inokulimi kundër lisë duket se nisi në Kinë rreth viteve 1500.[18][19] Evropa e përvetësoi këtë praktikë nga Azia në gjysmën e parë të shekullit XVIII.[20] Në vitin 1796, Edward Jenner krijoi vaksinën moderne kundër lisë.[21][22] Në vitin 1967, Organizata Botërore e Shëndetësisë i intensifikoi përpjekjet për zhdukjen e sëmundjes.[6] Lia është një nga dy sëmundjet infektive që janë zhdukur; tjetra është murtaja e gjedhëve, një sëmundje që prek gjitarët çiftthundrakë, e zhdukur në vitin 2011.[23][24] Termi "smallpox" u përdor për herë të parë në Angli në shekullin XVI për ta dalluar sëmundjen nga sifilizi, që atëherë njihej si "great pox".[25][26] Emra të tjerë historikë të sëmundjes janë "pox", "përbindëshi me njolla" dhe "murtaja e kuqe".[27][28][26]
Klasifikimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ekzistojnë dy forma të lisë. Variola major është forma më e rëndë dhe më e zakonshme, me skuqje më të përhapur dhe temperaturë më të lartë. Variola minor është një formë më pak e zakonshme, që shkakton sëmundje më të lehtë (li të veçuar), me shkallë historike vdekshmërie prej 1% ose më pak.[29] Infeksione subklinike (Asimptomatizmi) me variola janë vërejtur, por jo shpesh.[30] Përveç kësaj, një formë e quajtur variola sine eruptione (lia pa skuqje) shfaqej kryesisht te personat e vaksinuar. Kjo formë karakterizohej nga një temperaturë që shfaqej pas periudhës së zakonshme të inkubacionit dhe mund të konfirmohej vetëm nëpërmjet analizave të antitrupave ose, rrallë, nëpërmjet kulturës virale.[30] Përveç kësaj, kishte dy forma shumë të rralla dhe fulminante të lisë: forma malinje (e sheshtë) dhe forma hemorragjike, të cilat zakonisht përfundonin me vdekje.[27]
E zakonshme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Të paktën 90% e rasteve të lisë te personat e pavaksinuar ishin të formës së zakonshme. Në këtë formë të sëmundjes, deri në ditën e dytë të skuqjes njollat makulare ishin ngritur dhe ishin bërë Papula. Deri në ditën e tretë ose të katërt, papulat ishin mbushur me lëng opaleshent dhe ishin shndërruar në Vezikula. Brenda 24–48 orësh, ky lëng bëhej i turbullt dhe opak, duke formuar pustula.[30]
Deri në ditën e gjashtë ose të shtatë, të gjitha lezionet e lëkurës ishin shndërruar në pustula. Nga dita e shtatë deri në të dhjetën, pustulat ishin pjekur dhe kishin arritur madhësinë maksimale. Ato ishin dukshëm të ngritura, zakonisht të rrumbullakëta, të tendosura dhe të forta në prekje. Pustulat ishin të futura thellë në dermë, ndaj në prekje ngjanin me rruaza të vogla nën lëkurë. Lëngu rridhte ngadalë nga pustulat dhe, nga fundi i javës së dytë, ato shfryheshin dhe nisnin të thaheshin, duke formuar kore ose zgjebe. Deri në ditën e 16-të deri në të 20-tën, mbi të gjitha lezionet ishin formuar kore, të cilat nisën të binin, duke lënë shenja të depigmentuara.[31]
Lia e zakonshme zakonisht shkaktonte një skuqje të veçuar, ku pustulat dalloheshin veçmas në lëkurë. Skuqja ishte më e dendur në fytyrë, më e dendur në gjymtyrë se në trung dhe më e dendur në pjesët skajore të gjymtyrëve se në ato pranë trungut. Në shumicën e rasteve prekej lëkura e pëllëmbëve dhe e shputave.[30]
Bashkuese
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ndonjëherë, flluskat bashkoheshin dhe formonin shtresa, duke krijuar një skuqje bashkuese që niste të shkëpuste shtresat e jashtme të lëkurës nga indi poshtë tyre. Pacientët me li bashkuese shpesh mbeteshin të sëmurë edhe pasi mbi të gjitha lezionet ishin formuar kore. Në një seri rastesh, shkalla e vdekshmërisë nga lia bashkuese ishte 62%.[30]
E modifikuar
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Duke iu referuar karakteristikave të shpërthimit dhe shpejtësisë së zhvillimit të tij, lia e modifikuar shfaqej kryesisht te personat e vaksinuar më parë. Ajo ishte e rrallë te personat e pavaksinuar; një studim rasti raportoi se rastet e modifikuara përbënin 1–2% te të pavaksinuarit, krahasuar me rreth 25% te të vaksinuarit. Në këtë formë, sëmundja pararendëse përsëri shfaqej, por mund të ishte më e lehtë se në formën e zakonshme. Zakonisht nuk kishte temperaturë gjatë zhvillimit të skuqjes. Lezionet e lëkurës prirej të ishin më të pakta dhe zhvilloheshin më shpejt; ishin më sipërfaqësore dhe mund të mos shfaqnin tiparet e njëtrajtshme karakteristike të lisë më tipike.[31] Lia e modifikuar rrallë, nëse ndonjëherë, përfundonte me vdekje. Kjo formë e variola major ngatërrohej më lehtë me linë e dhenve.[30]
Malinje
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Në formën malinje të lisë (e quajtur edhe lia e sheshtë), lezionet mbeteshin pothuajse në të njëjtin nivel me lëkurën, në kohën kur në formën e zakonshme do të ishin formuar vezikula të ngritura. Nuk dihet pse disa persona e zhvillonin këtë formë. Historikisht, ajo përbënte 5–10% të rasteve dhe shumica (72%) ishin fëmijë.[27] Lia malinje shoqërohej me një fazë të rëndë prodromale, që zgjaste 3–4 ditë, me temperaturë të lartë të zgjatur dhe simptoma të rënda të viremias. Simptomat prodromale vazhdonin edhe pas shfaqjes së skuqjes.[27] Skuqja e mukozave (enantema) ishte e përhapur. Lezionet e lëkurës piqeshin ngadalë, zakonisht bashkoheshin ose pothuajse bashkoheshin, dhe deri në ditën e shtatë ose të tetë ishin të sheshta e dukeshin sikur ishin futur nën lëkurë. Ndryshe nga lia e zakonshme, vezikulat përmbanin pak lëng, ishin të buta dhe prej kadifeje në prekje, dhe mund të përmbanin hemorragji. Lia malinje ishte pothuajse gjithmonë fatale dhe vdekja zakonisht ndodhte nga dita e tetë deri në të dymbëdhjetën e sëmundjes. Shpesh, një ose dy ditë para vdekjes, lezionet merrnin një ngjyrë gri në hi, gjë që, së bashku me fryrjen e barkut, ishte shenjë e keqe prognostike.[27] Mendohet se kjo formë shkaktohet nga mungesa e imunitetit të ndërmjetësuar nga qelizat ndaj lisë. Nëse personi shërohej, lezionet zbeheshin gradualisht dhe nuk linin shenja apo kore.[32][4]
Hemorrhagic
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lia hemorragjike është një formë e rëndë e shoqëruar me gjakderdhje të gjerë në lëkurë, në membranat mukoze, në traktin gastrointestinal dhe në organet e brendshme. Kjo formë zhvillohet në rreth 2% të infeksioneve dhe haset kryesisht te të rriturit.[30] Zakonisht në lisën hemorragjike nuk formohen puçrra. Në vend të kësaj, gjakderdhja ndodh nën lëkurë, duke e bërë atë të duket e djegur dhe e zezë,[30] prandaj kjo formë e sëmundjes quhet edhe variola nigra ose "lia e zezë".[33] Lia hemorragjike është shkaktuar shumë rrallë nga virusi variola minor.[34] Megjithëse gjakderdhja mund të ndodhë edhe në raste të lehta pa ndikuar në rezultatin,[35] lia hemorragjike është zakonisht vdekjeprurëse.[36] Vaksinimi nuk duket se jep ndonjë imunitet ndaj asnjërës prej dy formave të lisë hemorragjike, dhe disa raste ndodhën madje te persona që ishin rivaksinuar pak kohë më parë. Ajo ka dy forma.[27]
Early
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Forma e hershme ose fulminante e lisës hemorragjike (e quajtur purpura variolosa) fillon me një fazë prodromale që karakterizohet nga ethe të larta, dhimbje koke e fortë dhe dhimbje abdominale.[32][4] Lëkura bëhet e errët dhe eritematoze, dhe kjo ndiqet shpejt nga shfaqja e petekieve dhe e gjakderdhjes në lëkurë, në konjuktivë dhe në membranat mukoze. Vdekja ndodh shpesh papritur mes ditës së pestë dhe të shtatë të sëmundjes, kur janë të pranishme vetëm pak lezione të parëndësishme të lëkurës. Disa persona mbijetojnë edhe disa ditë më gjatë, gjatë të cilave lëkura shkëputet dhe nën të grumbullohet lëng, i cili çahet nga lëndimi më i vogël. Njerëzit zakonisht mbeten të vetëdijshëm deri në vdekje ose pak para saj.[36] Autopsia zbulon petekie dhe gjakderdhje në shpretkë, veshka, membranat serore, muskujt skeletorë, perikard, mëlçi, gonada dhe fshikëzën urinare.[34] Historikisht, kjo gjendje shpesh është diagnostikuar gabim, me diagnozën e saktë të vënë vetëm gjatë autopsisë.[34] Kjo formë ka më shumë gjasa të ndodhë te gratë shtatzëna sesa te popullata e përgjithshme (rreth 16% e rasteve te gratë shtatzëna të pavaksinuara ishin raste të lisë hemorragjike të hershme, kundrejt rreth 1% te gratë jo shtatzëna dhe meshkujt e rritur).[36] Shkalla e vdekshmërisë së lisës së hershme hemorragjike i afrohet 100%.[36]
Late
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ekziston edhe një formë e vonë e lisës hemorragjike (e quajtur lia hemorragjike e vonë, ose variolosa pustula hemorrhagica). Prodromi është i rëndë dhe i ngjashëm me atë të vërejtur në lisën hemorragjike të hershme, dhe ethet vazhdojnë gjatë gjithë rrjedhës së sëmundjes.[27] Gjakderdhja shfaqet në periudhën e hershme të shpërthimit të skuqjes (por më vonë se ajo e vërejtur te purpura variolosa), dhe skuqja është shpesh e rrafshët dhe nuk përparon përtej fazës vezikulare. Hemoragjitë në membranat mukoze duket se ndodhin më rrallë sesa në formën e hershme hemorragjike.[30] Ndonjëherë skuqja formon puçrra që gjakderdhin në bazë dhe pastaj kalojnë të njëjtin proces si në lisën e zakonshme. Kjo formë e sëmundjes karakterizohet nga një ulje e të gjithë elementëve të kaskadës së koagulimit dhe nga një rritje e antitrombinës qarkulluese.[37] Kjo formë e lisës ndodh në 3% deri në 25% të rasteve vdekjeprurëse, në varësi të virulencës së shtamit të lisës.[38] Shumica e personave me formën e fazës së vonë vdesin brenda tetë deri në 10 ditë nga sëmundja. Mes të paktëve që shërohen, lezionet hemorragjike zhduken gradualisht pas një periudhe të gjatë shërimi.[27] Shkalla e vdekshmërisë për lisën hemorragjike të vonë është rreth 90–95%.[39] Gratë shtatzëna kanë pak më shumë gjasa ta përjetojnë këtë formë të sëmundjes, megjithëse jo aq sa lisën e hershme hemorragjike.[27]
| Lloji i sëmundjes | Shkalla e vdekshmërisë (%) | Shpeshtësia (%) | ||
|---|---|---|---|---|
| Pavak. | Vak. | Pavak. | Vak. | |
| E zakonshme diskrete | 9,3 | 0,7 | 42,1 | 58,4 |
| E zakonshme konfluente | 62 | 26,3 | 22,8 | 4,6 |
| E zakonshme gjysmëkonfluente | 37 | 8,4 | 23,9 | 7 |
| E modifikuar | 0 | 0 | 2,1 | 25,3 |
| Malignë, ose e sheshtë | 96,5 | 66,7 | 6,7 | 1,3 |
| Hemorragjike e hershme | 100 | 100 | 0,7 | 1,4 |
| Hemorragjike e vonë | 96,8 | 89,8 | 1,7 | 2,0 |
Shenjat dhe simptomat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Simptomat fillestare ngjanin me ato të sëmundjeve të tjera virale që ekzistojnë ende, si gripi dhe ftohja e zakonshme: temperaturë prej të paktën 38.3 °C (101 °F), dhimbje muskulore, gjendje e përgjithshme e keqe, dhimbje koke dhe lodhje. Meqë shpesh prekej trakti tretës, shfaqeshin edhe të përziera, të vjella dhe dhimbje shpine. Faza e hershme prodromale zakonisht zgjaste 2–4 ditë. Në ditët 12–15 shfaqeshin lezionet e para të dukshme: njolla të vogla të kuqërremta, të quajtura enantemë, në mukozën e gojës, gjuhës, qiellzës dhe fytit; temperatura binte afër normales. Këto lezione zmadhoheshin dhe çaheshin shpejt, duke lëshuar sasi të mëdha virusi në pështymë.[37]
Virusi variola kishte prirjen të sulmonte qelizat e lëkurës, duke shkaktuar puçrrat karakteristike, ose makulat, që lidhen me sëmundjen. Një skuqje e lëkurës shfaqej 24–48 orë pas lezioneve në mukozë. Zakonisht, makulat shfaqeshin fillimisht në ballë, pastaj përhapeshin shpejt në të gjithë fytyrën, pjesët proksimale të gjymtyrëve, trung dhe, së fundi, pjesët distale të gjymtyrëve. Procesi zgjaste jo më shumë se 24–36 orë, pas së cilës nuk shfaqeshin lezione të reja.[37] Në këtë pikë, sëmundja e shkaktuar nga variola major mund të ndiqte disa ecuri të ndryshme, duke u ndarë në katër forma të lisë sipas klasifikimit Rao:[39] e zakonshme, e modifikuar, malinje (ose e sheshtë) dhe hemorragjike. Historikisht, lia e zakonshme kishte një shkallë vdekshmërie të përgjithshme prej rreth 30%, ndërsa format malinje dhe hemorragjike zakonisht përfundonin me vdekje. Forma e modifikuar pothuajse kurrë nuk ishte fatale. Në rastet e hershme hemorragjike, hemorragjitë shfaqeshin përpara se të zhvilloheshin lezione të lëkurës.[38] Periudha e inkubacionit midis infektimit dhe shfaqjes së simptomave të para të qarta zakonisht ishte 7–14 ditë.[41]
Shkaku
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lia shkaktohet nga infektimi me virusin variola, i cili bën pjesë në familjen Poxviridae, nënfamiljen Chordopoxvirinae dhe gjininë Orthopoxvirus.[30]
Evolucioni
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Data e shfaqjes së lisë nuk është përcaktuar. Ka të ngjarë që ajo të ketë evoluar nga një virus i brejtësve tokësorë afrikanë, midis 68.000 dhe 16.000 vjet më parë.[42] Shtrirja e gjerë e datave vjen nga të dhënat e ndryshme të përdorura për kalibrimin e orës molekulare. Një kladë përfshinte shtamet e variola major (forma klinikisht më e rëndë e lisë), të cilat u përhapën nga Azia midis 400 dhe 1.600 vjetësh më parë. Një kladë e dytë përfshinte si alastrim (një formë e lisë me shfaqje të lehtë klinike), e përshkruar në kontinentet amerikane, ashtu edhe mostra nga Afrika Perëndimore, të cilat u ndanë nga një shtam paraardhës midis 1.400 dhe 6.300 vjetësh më parë. Kjo kladë u nda më tej në dy nënklada të paktën 800 vjet më parë.[43]
Një vlerësim tjetër e vendos ndarjen e virusit variola nga Taterapox (një Orthopoxvirus i disa brejtësve afrikanë, përfshirë gerbilët) rreth 3.000–4.000 vjet më parë.[44] Kjo përputhet me dëshmitë arkeologjike dhe historike për shfaqjen e lisë si sëmundje njerëzore, të cilat sugjerojnë një origjinë relativisht të vonë. Nëse supozohet se shkalla e mutacionit është e ngjashme me atë të herpesviruseve, ndarja e virusit variola nga Taterapox është vlerësuar të ketë ndodhur 50.000 vjet më parë.[44] Është treguar se një shtam i datuar rreth rr. 1650 është bazal ndaj shtameve të tjera të sekuencuara deri më sot.[45]
Virologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Virusi i variolës është i madh dhe në formë tulle, me përmasa rreth 330 nanometra me 260 nm,[46] me një ADN dyvargore me një gjenom linear prej 186 kilobazash (kbp) dhe me një lak kapëseje në secilin skaj.[47][48] Në natyrë, ai infekton vetëm njerëzit.[30] Si virionet me mbështjellës viral, ashtu edhe ato pa të, janë infektuese.[47] Infeksioni me cilindo prej shtameve madhore ose minore jep imunitet ndaj tjetrit.[37] Variola major, më i zakonshmi nga të dy shtamet, shkaktonte sëmundjen klinikisht më të rëndë dhe ishte përgjegjës për shumicën dërrmuese të vdekjeve historike nga lia.[49] Gjenomi i virusit variola major ka rreth 186.000 çifte bazash.[50] Ai përbëhet nga ADN dyvargore lineare dhe përmban sekuencën koduese për rreth 200 gjene.[51]
Pjesa qendrore e gjenomit përmban shumicën e gjeneve virale thelbësore, përfshirë ato për proteinat strukturore, replikimin e ADN-së, transkriptimin dhe sintezën e ARN-së lajmëtare (mARN). Skajet e gjenomit ndryshojnë më shumë ndërmjet shtameve dhe specieve të ortopoksviruseve. Këto rajone përmbajnë proteina që modifikojnë sistemet imunitare të bujtësve dhe janë kryesisht përgjegjëse për ndryshueshmërinë e virulencës në familjen e ortopoksviruseve.[51] Shprehja e gjeneve ndodh tërësisht në citoplazmën e qelizës bujtëse dhe ndjek një ecuri të caktuar gjatë infeksionit.[52] Rreth gjysma e gjenomit viral transkriptohet përpara replikimit të ADN-së virale.[52] Grupi i parë i gjeneve të shprehura transkriptohet nga makineria virale e pranishme më parë, e paketuar brenda virionit infektues.[52] Këto gjene kodojnë faktorët e nevojshëm për sintezën e ADN-së virale dhe për transkriptimin e grupit pasues të gjeneve të shprehura.[52] Replikimi i ADN-së në virusin e variolës ndodh në citoplazmën e qelizës së infektuar.[52] Rikombinimi i gjenomit ndodh brenda qelizave të infektuara në mënyrë aktive.[52] Produktet përfshijnë faktorë transkriptimi për transkriptimin e gjeneve të virioneve të reja, si edhe polimerazën virale të ARN-së dhe enzima të tjera thelbësore për grimcat e reja virale.[52] Këto proteina paketohen në virione të reja infektuese.[52]
Kërkimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kanë mbetur dy mostra të gjalla të virusit variola major: njëra në Shtetet e Bashkuara, në CDC-në në Atlanta, dhe tjetra në Institutin VECTOR në Koltsovo të Rusisë.[53] Kërkimet me mostrat e mbetura të virusit janë rreptësisht të kontrolluara dhe çdo propozim kërkimor duhet të miratohet nga Organizata Botërore e Shëndetësisë dhe Asambleja Botërore e Shëndetësisë.[53] Shumica e kërkimeve mbi poxviruset kryhen duke përdorur virusin e afërt të vaksinës si organizëm model.[52] Virusi i vaksinës, që përdoret për vaksinimin kundër lisë, po studiohet gjithashtu si vektor viral për vaksina kundër sëmundjeve që nuk lidhen me linë.[54]
Gjenomi i virusit variola major u sekuencua për herë të parë tërësisht në vitet 1990.[51] Sekuenca e plotë koduese është e disponueshme publikisht në internet. Sekuenca referuese aktuale për variola major u sekuencua nga një shtam që qarkullonte në Indi më 1967. Përveç kësaj, ekzistojnë sekuenca për mostra të shtameve të tjera të mbledhura gjatë fushatës së OBSH-së për zhdukjen e lisë.[51] Një shfletues gjenomi me bazë të dhënash të plotë të sekuencave të anotuar të variola-s dhe poxviruseve të tjera është i disponueshëm publikisht përmes Qendrës së Burimeve të Bioinformatikës Virale.[55]
Inxhinieria gjenetike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]OBSH-ja aktualisht e ndalon inxhinierinë gjenetike të virusit variola.[56] Megjithatë, më 2004, një komitet këshillimor i OBSH-së votoi pro lejimit të ndryshimit të gjenomit të dy mostrave të mbetura të variola major për t'u shtuar një gjen shënues.[56] Ky gjen, i quajtur proteina fluoreshente e gjelbër (GFP), do t'i bënte mostrat e gjalla të virusit të ndriçonin me ngjyrë të gjelbër nën dritë fluoreshente.[57] Futja e këtij gjeni, që nuk do të ndikonte te virulenca e virusit, do të ishte i vetmi ndryshim i lejuar në gjenom.[57] Komiteti deklaroi se ndryshimi i propozuar do të ndihmonte kërkimin për trajtime, duke e bërë më të lehtë vlerësimin nëse një trajtim i mundshëm ishte efektiv në shkatërrimin e mostrave virale.[57] Rekomandimi mund të hynte në fuqi vetëm nëse miratohej nga Asambleja Botërore e Shëndetësisë (ABSH).[57] Kur ABSH-ja e shqyrtoi propozimin më 2005, ajo nuk zhvilloi votim zyrtar për të, duke deklaruar se do t'i shqyrtonte propozimet individuale kërkimore një nga një.[58] Futja e gjenit GFP në gjenomin e vaksinias kryhet rregullisht gjatë kërkimeve mbi virusin e afërt vaccinia.[59]
Polemikat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Publikimi i sekuencës së plotë të variola ka ngritur shqetësime për mundësinë e sintetizimit të paligjshëm të virusit infektiv.[60] Më 2002, shkencëtarë të Institutet Kombëtare të Shëndetësisë (NIH) sintetizuan artificialisht vaksinian, një virus i afërt me variola-n.[61] Ata përdorën një metodë të vendosur më parë, e cila përfshinte përdorimin e një gjenomi viral rekombinant për të krijuar një Plazmidi bakterial vetëdyfishues, që prodhonte grimca virale.[61]
Më 2016, një grup tjetër sintetizoi virusin e lisë së kuajve duke përdorur të dhëna të sekuencës së tij, të disponueshme publikisht.[62] Studiuesit argumentuan se puna e tyre do të ndihmonte në krijimin e një Vaksina më të sigurt dhe më efektive kundër lisë, ndonëse tashmë ekziston një vaksinë efektive.[62] Më parë mendohej se virusi i lisë së kuajve ishte zhdukur, gjë që ngjalli shqetësime për një ringjallje të mundshme të variola major dhe bëri që shkencëtarë të tjerë të vinin në dyshim motivet e grupit.[60] Kritikët e panë si veçanërisht shqetësuese që grupi arriti të rikrijonte një virus të aftë për t'u shumuar brenda një kohe të shkurtër, me kosto dhe përpjekje relativisht të vogla.[62] Megjithëse OBSH-ja ua ndalon laboratorëve individualë të sintetizojnë më shumë se 20% të gjenomit njëherësh dhe blerjet e fragmenteve të gjenomit të lisë monitorohen e rregullohen, një grup me synime keqdashëse mund ta mbledhë nga burime të shumta gjenomin sintetik të plotë, të nevojshëm për të prodhuar një virus të aftë për t'u shumuar.[62]
Përhapja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lia ishte shumë ngjitëse, por në përgjithësi përhapej më ngadalë dhe më pak gjerësisht se disa sëmundje të tjera virale, me shumë gjasë sepse transmetimi kërkonte kontakt të afërt dhe ndodhte pas shfaqjes së skuqjes. Shkalla e përgjithshme e infektimit ndikohej edhe nga kohëzgjatja e shkurtër e fazës ngjitëse. Në zonat me klimë të butë, numri i infektimeve nga lia ishte më i lartë gjatë dimrit dhe pranverës. Në zonat tropikale, ndryshimet sezonale ishin më pak të dukshme dhe sëmundja ishte e pranishme gjatë gjithë vitit.[30] Shpërndarja e infektimeve nga lia sipas moshës varej nga imuniteti i fituar. Imuniteti i krijuar nga vaksinimi dobësohej me kalimin e kohës dhe me gjasë humbiste brenda tridhjetë vjetësh.[37] Nuk dihej që lia të transmetohej nga insektet ose kafshët dhe nuk ekzistonte gjendja e bartësit asimptomatik.[30] Transmetimi ndodhte nëpërmjet thithjes së virioneve të variolës që përhapeshin në ajër, zakonisht pikëza të nxjerra nga mukoza e gojës, hundës ose faringut të një personi të infektuar. Ajo transmetohej nga një person te tjetri kryesisht përmes kontaktit të zgjatur ballë për ballë me një person të infektuar.[10]
Disa infektime të punonjësve të lavanderive me li pas trajtimit të shtrojave të kontaminuara sugjeronin se lia mund të përhapej përmes kontaktit të drejtpërdrejtë me objekte të kontaminuara (fomite), por kjo u konstatua si e rrallë.[10][39] Për më tepër, lia përhapej rrallë në ajrin e mjediseve të mbyllura, si ndërtesat, autobusët dhe trenat.[29] Virusi mund të kalonte placentën, por rastet e lisë kongjenitale ishin relativisht të pakta.[37] Lia nuk ishte veçanërisht ngjitëse gjatë periudhës prodromale dhe përhapja e virusit zakonisht vonohej deri në shfaqjen e skuqjes, e cila shpesh shoqërohej me lezione në gojë dhe faring. Virusi mund të transmetohej gjatë gjithë kohës së sëmundjes, por kjo ndodhte më shpesh gjatë javës së parë të skuqjes, kur shumica e lezioneve të lëkurës ishin ende të paplasura.[30] Ngjitshmëria binte pas 7 deri në 10 ditësh, kur mbi lezionet formoheshin kore, por personi i infektuar konsiderohej ende ngjitës derisa të binte korja e fundit e lisë.[63]
Shqetësimet për përdorimin e mundshëm të lisë në luftën biologjike çuan në shqyrtimin e hollësishëm që Donald K. Milton i bëri më 2002 hulumtimeve ekzistuese mbi transmetimin e saj dhe rekomandimeve të kohës për të kontrolluar përhapjen. Ai u pajtua, duke iu referuar Raos, Fennerit dhe të tjerëve, se "hetimet e kujdesshme epidemiologjike rrallë i kanë identifikuar fomitet si burim infektimi"; vuri në dukje se "rekomandimet aktuale për kontrollin e infektimeve dytësore nga lia theksojnë transmetimin "përmes pikëzave të nxjerra te kontaktet e afërta (ata që ndodhen brenda 6–7 këmbësh)""; por paralajmëroi se "theksimi i përhapjes përmes pikëzave të mëdha mund të ulë vigjilencën për masat më të vështira paraprake kundër transmetimit në ajër [pra, kundër pikëzave më të imëta që mund të përshkojnë distanca më të mëdha dhe të depërtojnë thellë në rrugët e poshtme të frymëmarrjes]".[64]
Mekanizmi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Pas thithjes, virusi i variolës do të pushtonte mukozat e gojës, fytit dhe rrugëve të frymëmarrjes. Prej andej, do të migronte në nyjet limfatike rajonale dhe do të fillonte të shumohej. Në fazën fillestare të rritjes, virusi dukej se lëvizte nga njëra qelizë te tjetra, por rreth ditës së 12-të ndodhte lizë e përhapur e qelizave të infektuara dhe virusi mund të gjendej në numër të madh në qarkullimin e gjakut, gjendje e njohur si viremia. Kjo shpesh shkaktonte një valë të dytë shumimi në shpretkë, palcën e kockave dhe nyjet limfatike.[30]
Diagnoza
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Përkufizimi klinik i lisë së zakonshme është një sëmundje me fillim akut të etheve, të pasuara nga një skuqje e karakterizuar nga vezikula ose pustula të forta e të thella, të gjitha në të njëjtën fazë zhvillimi dhe pa ndonjë shkak tjetër të dukshëm.[30] Para se të bëheshin të disponueshme analizat laboratorike, mjekët mund ta diagnostikonin linë vetëm me prekje, për shkak të fortësisë së veçantë të pustulave.[65]
Në nivel mikroskopik, viruset e lisë prodhojnë trupa përfshirës karakteristikë në citoplazmë, më të rëndësishmit prej të cilëve njihen si trupat e Guarnierit dhe shërbejnë si vende të shumimit viral. Trupat e Guarnierit dallohen lehtësisht në biopsitë e lëkurës të ngjyrosura me hematoksilinë dhe eozinë dhe duken si njolla rozë. Ato gjenden pothuajse në të gjitha infeksionet nga viruset e lisë, por mungesa e trupave të Guarnierit nuk mund të përdorej për të përjashtuar linë.[66] Infeksioni nga një virus orthopox mund të diagnostikohej shpejt edhe përmes ekzaminimit me mikroskop elektronik të lëngut të pustulave ose të koreve. Të gjithë viruset orthopox kanë virione në formë tulle, të cilat duken njësoj në mikroskopin elektronik.[37]
Identifikimi përfundimtar laboratorik i variolës bëhej duke rritur virusin në membranën korialantoike (pjesë e një embrioni pule) dhe duke ekzaminuar lezionet e lisë që formoheshin, në kushte të përcaktuara temperature.[67] Shtamet karakterizoheshin me analizën e reaksionit zinxhir të polimerazës (PCR) dhe të polimorfizmit të gjatësisë së fragmenteve të kufizimit (RFLP). U zhvilluan gjithashtu analiza serologjike dhe analiza imunoenzimatike (ELISA), të cilat matnin imunoglobulinat dhe antigjenet specifike për variolën, për të ndihmuar në diagnostikimin e infeksionit.[68]
Lia e dhenve ngatërrohej shpesh me linë në periudhën menjëherë pas çrrënjosjes së kësaj të fundit. Lia e dhenve dhe lia mund të dalloheshin me disa metoda. Së pari, ndryshe nga lia, lia e dhenve zakonisht nuk prek pëllëmbët dhe shputat. Për më tepër, pustulat e lisë së dhenve priren të ndryshojnë në madhësi për shkak të kohës së ndryshme të shfaqjes, ndërsa pustulat e lisë ishin pothuajse të njëjta në madhësi për shkak të përparimit më të njëtrajtshëm të virusit. Për zbulimin e lisë së dhenve në vlerësimin e rasteve të dyshuara me li, disponoheshin metoda të ndryshme laboratorike.[30]
- Lezione të virusit të lisë në membranën korialantoike të një zogu në zhvillim
- Ndryshe nga skuqja e lisë, skuqja e lisë së dhenve shfaqet kryesisht në trung dhe përhapet më pak në gjymtyrë.
- Një paciente italiane me li, lëkura e së cilës shfaqte karakteristikat e cikatriceve makulopapulare konfluuente në fazën e vonë, 1965
Parandalimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Vaksina kundër lisë përdoret për të parandaluar infeksionin nga lia, të shkaktuar nga virusi variola.[69] Ajo ishte vaksina e parë e zhvilluar kundër një sëmundjeje ngjitëse. Më 1796, mjeku britanik Edward Jenner tregoi se infektimi me virusin relativisht të lehtë të lisë së lopës krijonte imunitet kundër sëmundjes vdekjeprurëse të lisë. Lia e lopës shërbeu si vaksinë natyrore deri në shfaqjen e vaksinës moderne kundër lisë në shekullin XX. Nga viti 1958 deri më 1977, Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) zhvilloi një fushatë globale vaksinimi që çoi në zhdukjen e lisë,[69] duke e bërë atë të vetmen sëmundje njerëzore të zhdukur. Megjithëse vaksinimi rutinë kundër lisë nuk kryhet më për publikun e gjerë, vaksina vazhdon të prodhohet për kërkime[69] dhe për t’u mbrojtur nga Bioterrorizmi dhe lufta biologjike.[70]
Termi vaksinë vjen nga fjala latine vacca, që do të thotë "lopë", duke pasqyruar prejardhjen e vaksinimit kundër lisë. Edward Jenner e quajti linë e lopës variolae vaccinae ("lia e lopës"). Me kalimin e kohës, prejardhja e vaksinës kundër lisë u bë e paqartë,[71] sidomos pasi Lui Pastër zhvilloi teknika laboratorike për krijimin e vaksinave në shekullin XIX. Allan Watt Downie tregoi më 1939 se vaksina moderne kundër lisë ishte serologjikisht e dallueshme nga lia e lopës,[72] dhe më pas vaksinia u njoh si një specie virale më vete. Sekuencimi i gjenomit të plotë ka zbuluar se vaksinia është më e afërt me linë e kuajve, ndërsa shtamet e lisë së lopës të gjetura në Britaninë e Madhe janë më pak të afërta me vaksinian.[73]
Vaksina kundër lisë është treguar e dobishme edhe për parandalimin e sëmundjeve infektive të reja të shkaktuara nga ortopoksviruse të afërta, si lia e majmunit.[74] Secila prej tri vaksinave specifike kundër lisë është miratuar në të paktën një vend për parandalimin e lisë së majmunit: MVA-BN, LC16m8 dhe ACAM2000.[75] Vaksina kundër lisë së majmunit përfshihet në Listën e OBSH-së të barnave thelbësore.[76]
Trajtimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vaksinimi kundër lisë brenda tri ditëve nga ekspozimi parandalonte simptomat ose ua ulte ndjeshëm rëndesën shumicës së njerëzve. Vaksinimi katër deri në shtatë ditë pas ekspozimit mund të ofrojë njëfarë mbrojtjeje ose të zbusë rëndesën e sëmundjes.[77] Përveç vaksinimit, trajtimi i lisë ishte kryesisht mbështetës dhe përfshinte kujdesin për plagët, kontrollin e infeksioneve, terapinë me lëngje dhe, në disa raste, ndihmën e një ventilatori mekanik. Format e rrafshëta dhe hemorragjike të lisë trajtoheshin me të njëjtat terapi që përdoreshin për shokun, siç është rimbushja e lëngjeve. Njerëzit me format gjysmë të bashkuara dhe të bashkuara të lisë mund të kishin probleme të ngjashme me ato të pacientëve me djegie të përhapura të lëkurës.[78]
Trajtimet me barna antivirale janë përmirësuar që nga epidemitë e fundit të mëdha të lisë dhe, sipas studimeve të vitit 2004, bari antiviral cidofoviri mund të ishte i dobishëm si mjet terapeutik. Bari duhet të jepet në mënyrë intravenoze dhe mund të shkaktojë toksicitet të rëndë në veshkë.[79] Në korrik 2018, Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave miratoi tekovirimatin, barin e parë të miratuar për trajtimin e lisë.[80] Megjithatë, gjatë trajtimit janë vërejtur mutacione virale që shkaktojnë rezistencë, sidomos gjatë përdorimit kundër shpërthimit të lisë së majmunit të viteve 2022–2023, gjë që mund të rrezikojë efektivitetin e tij në përgatitjet për kërcënime biologjike nga lia.[81]
Në qershor 2021, Brincidofovir u miratua për përdorim mjekësor në Shtetet e Bashkuara për trajtimin e lisë te njerëzit, të shkaktuar nga virusi variola.[82][83]
Prognoza
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Historikisht, shkalla e vdekshmërisë nga variola minor ishte afërsisht 1%, ndërsa nga variola major afërsisht 30%.[49]
Lia e zakonshme me puçrra të bashkuara ishte fatale në rreth 50–75% të rasteve, ndërsa forma e zakonshme me puçrra pjesërisht të bashkuara ishte fatale në rreth 25–50% të rasteve. Kur puçrrat ishin të veçuara, shkalla e vdekshmërisë së rasteve ishte më pak se 10%. Shkalla e përgjithshme e vdekshmërisë te fëmijët nën moshën 1 vjeç ishte 40–50%. Format hemorragjike dhe të sheshta kishin shkallën më të lartë të vdekshmërisë, duke arritur 90% ose më shumë; në rastet e lisë hemorragjike të hershme, pothuajse 100% e rasteve ishin fatale.[36] Në të kundërt, shkalla e vdekshmërisë së rasteve nga variola minor ishte 1% ose më pak.[31] Nuk ka pasur dëshmi për infeksion kronik ose të përsëritur me virusin variola.[31] Te personat e vaksinuar që prekeshin nga lia e sheshtë, gjendja ishte jashtëzakonisht e rrallë, por më pak vdekjeprurëse; një seri rastesh tregoi shkallë vdekshmërie prej 67%.[27]
Në rastet fatale të lisë së zakonshme, vdekja zakonisht ndodhte ndërmjet ditës së 10-të dhe të 16-të të sëmundjes. Shkaku i vdekjes nga lia nuk ishte i qartë, por tani dihet se infeksioni prek disa organe. Faktorë kontribues mund të jenë komplekset imunitare që qarkullojnë në gjak, viremia e rëndë ose një përgjigje imunitare e pakontrolluar.[30] Në linë hemorragjike të hershme, vdekja ndodhte papritur rreth gjashtë ditë pas shfaqjes së etheve. Shkaku i vdekjes në rastet e hershme hemorragjike ishte zakonisht dështimi i zemrës dhe edema pulmonare. Në rastet e vonshme hemorragjike, si shkaqe të vdekjes përmendeshin shpesh viremia e lartë dhe e vazhdueshme, humbja e rëndë e trombociteve dhe përgjigjja e dobët imunitare.[27] Në linë e sheshtë, shkaqet e vdekjes ishin të ngjashme me ato te djegiet: humbja e lëngjeve, proteinave dhe elektroliteve, si dhe sepsa fulminante.[78]
Komplikimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Komplikimet e lisë shfaqeshin më së shpeshti në sistemin e frymëmarrjes dhe varionin nga bronkit i thjeshtë deri te pneumonia fatale. Komplikimet e frymëmarrjes prirnin të shfaqeshin rreth ditës së tetë të sëmundjes dhe mund të ishin me origjinë virale ose bakteriale. Infeksioni bakterial dytësor i lëkurës ishte një ndërlikim relativisht i pazakontë i lisë. Kur ndodhte, ethet zakonisht vazhdonin të ishin të larta.[30]
Komplikime të tjera përfshinin encefalitin (1 në 500 pacientë), i cili ishte më i shpeshtë te të rriturit dhe mund të shkaktonte paaftësi të përkohshme; shenja të përhershme me gropëza, veçanërisht në fytyrë; dhe komplikime që preknin sytë (2% e të gjitha rasteve). Puçrrat me qelb mund të formoheshin në qepallë, konjuktivë dhe korne, duke çuar në komplikime si konjuktiviti, keratiti, ulçera e kornesë, iriti, iridocikliti dhe atrofia e nervit optik. Verbëria shfaqej në rreth 35–40% të syve të prekur nga keratiti dhe ulçera e kornesë. Lija hemorragjike shkaktonte gjithashtu hemorragji nën konjuktivë dhe në retinë. Te 2–5% e fëmijëve të vegjël me li, virionet arrinin te kyçet dhe kockat, duke shkaktuar osteomyelitis variolosa. Lezionet kockore ishin simetrike, shfaqeshin më së shpeshti në bërryla dhe këmbë dhe karakteristikisht shkaktonin ndarjen e epifizës dhe reaksione të theksuara të periostit. Kyçet e ënjtura kufizonin lëvizjen, ndërsa artriti mund të çonte në deformime të gjymtyrëve, ankilozë, kocka të keqformuara, kyçe të paqëndrueshme dhe gishta të shkurtër e të trashë.[37]
Ndërmjet 65% dhe 80% të të mbijetuarve ruanin shenja të bardha të pashlyeshme.[84]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Historia e lisë shtrihet deri në parahistori.[85] Dëshmitë gjenetike sugjerojnë se virusi i lisë u shfaq 3.000 deri në 4.000 vjet më parë.[39] Para kësaj, qarkullonin viruse të ngjashme stërgjyshore, por ndoshta vetëm te gjitarë të tjerë dhe, mundësisht, me simptoma të ndryshme. Vetëm pak dokumente të shkruara, që datojnë afërsisht nga vitet 500–1000 e.s., konsiderohen përshkrime historike të besueshme të lisë; prandaj, njohuritë për sëmundjen para kësaj periudhe janë mbështetur te gjenetika dhe arkeologjia. Megjithatë, gjatë mijëvjeçarit të dytë, veçanërisht duke filluar nga shekulli XVI, dokumentet e shkruara të besueshme bëhen më të zakonshme.[13] Dëshmia më e hershme fizike e lisë është gjetur te mumiet egjiptiane të njerëzve që vdiqën rreth 3.000 vjet më parë.[27] Lia ka pasur ndikim të madh në historinë botërore, sidomos sepse popullsitë vendase të rajoneve ku lia nuk ishte e pranishme, si Amerikat dhe Australia, u pakësuan shpejt dhe ndjeshëm nga lia, së bashku me sëmundje të tjera të sjella, gjatë periudhave të kontakteve të para me të huajt; kjo ndihmoi në hapjen e rrugës për pushtimin dhe kolonizimin. Gjatë shekullit XVIII, sëmundja vrau rreth 400.000 evropianë çdo vit, përfshirë pesë monarkë në fron, dhe shkaktoi një të tretën e të gjitha rasteve të verbërisë.[86] Nga 20 deri në 60% e të gjithë të infektuarve — dhe mbi 80% e fëmijëve të infektuar — vdisnin nga sëmundja.[11]
Gjatë shekullit XX, vlerësohet se lia shkaktoi 250–500 milionë vdekje.[87][88][89] Në fillim të viteve 1950, në botë ndodhnin rreth 50 milionë raste të lisë çdo vit.[90] Në vitin 1967, Organizata Botërore e Shëndetësisë vlerësoi se 15 milionë njerëz u prekën nga sëmundja dhe se dy milionë vdiqën atë vit.[90] Pas fushatave të suksesshme të vaksinimit gjatë shekujve XIX dhe XX, OBSH-ja certifikoi çrrënjosjen globale të lisë në maj 1980.[90] Lia është një nga dy sëmundjet infektive që janë çrrënjosur; tjetra është murtaja e gjedhëve, e cila u shpall e çrrënjosur në vitin 2011.[91][92][93] Rasti i fundit i njohur me vdekje ndodhi më 1978, në një laborator në Birmingam, Angli.[94]
Shoqëria dhe kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Si një sëmundje e rrezikshme virale që shkaktonte vdekje në mbarë botën, lia pati ndikime të shumta në shoqëritë dhe kulturat njerëzore. Ajo mund të jetë përdorur si formë e luftës biologjike gjatë epokës koloniale,[95] dhe në vitin 1947 Bashkimi Sovjetik ngriti një fabrikë armësh të lisë.[96] Sëmundja preku shumë figura të njohura historike, nga sundimtari i Egjiptit të lashtë Ramsesi V[97] te kompozitori austriak Wolfgang Amadeus Mozart[98] dhe presidenti amerikan Xhorxh Uashington.[99] Zotat dhe perëndeshat e lisë adhuroheshin në disa rajone, përfshirë Kinën dhe Indinë, me shpresën për të shmangur ose shëruar sëmundjen.[100]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Signs and Symptoms". CDC (në anglisht). 2016-06-07. Arkivuar nga origjinali më 2020-06-07. Marrë më 2017-12-14.
- 1 2 3 4 5 "What is Smallpox?". CDC (në anglisht). 2016-06-07. Arkivuar nga origjinali më 2020-06-07. Marrë më 2017-12-14.
- 1 2 Ryan KJ, Ray CG, red. (2004). Sherris Medical Microbiology (në anglisht) (bot. 4th). McGraw Hill. fq. 525–528. ISBN 978-0-8385-8529-0.
- 1 2 3 "Diagnosis & Evaluation". CDC (në anglisht). 2017-07-25. Arkivuar nga origjinali më 2017-12-09. Marrë më 2017-12-14.
- 1 2 3 "Prevention and Treatment". CDC (në anglisht). 2017-12-13. Arkivuar nga origjinali më 2017-12-15. Marrë më 2017-12-14.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Smallpox" (në anglisht). World Health Organization Factsheet. Arkivuar nga origjinali më 2007-09-21.
- ↑ Babkin, I, Babkina, I (mars 2015). "The Origin of the variola Virus". Viruses (në anglisht). 7 (3): 1100–1112. doi:10.3390/v7031100. PMC 4379562. PMID 25763864.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Smallpox – Symptoms and causes". Mayo Clinic (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-04-20. Marrë më 2022-04-27.
- ↑ Lebwohl, Mark G.; Heymann, Warren R.; Berth-Jones, John; Coulson, Ian (2013). Treatment of Skin Disease E-Book: Comprehensive Therapeutic Strategies (në anglisht). Elsevier Health Sciences. fq. 89. ISBN 978-0-7020-5236-1.
- 1 2 3 Milton, Donald K. (2012-11-29). "What was the primary mode of smallpox transmission? Implications for biodefense". Front Cell Infect Microbiol (në anglisht). 2 (150): 150. doi:10.3389/fcimb.2012.00150. PMC 3509329. PMID 23226686.
- 1 2 Riedel S (janar 2005). "Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination". Proceedings (në anglisht). 18 (1): 21–25. doi:10.1080/08998280.2005.11928028. PMID 16200144.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "History of Smallpox". CDC (në anglisht). 2017-07-25. Arkivuar nga origjinali më 2020-06-14. Marrë më 2017-12-14.
- 1 2 Thèves, Catherine; Crubézy, Eric; Biagini, Philippe (2016). "History of Smallpox and Its Spread in Human Populations". Microbiology Spectrum (në anglisht). 4 (4) 4.4.05. doi:10.1128/microbiolspec.PoH-0004-2014. ISSN 2165-0497. PMID 27726788.
- 1 2 Hays JN (2005). Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History (në anglisht). ABC-CLIO. fq. 151–52. ISBN 978-1-85109-658-9.
- ↑ Koprowski, Hilary; Oldstone, Michael B. A. (1996). Microbe hunters, then and now (në anglisht). Medi-Ed Press. fq. 23. ISBN 978-0-936741-11-6.
- ↑ Henderson DA (dhjetor 2011). "The eradication of smallpox – an overview of the past, present, and future". Vaccine (në anglisht). 29 (Suppl 4): D7–D9. doi:10.1016/j.vaccine.2011.06.080. PMID 22188929.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Henderson D (2009). Smallpox: the death of a disease (në anglisht). Prometheus Books. fq. 12. ISBN 978-1-61592-230-7.
- ↑ Needham, Joseph (2000). Science and Civilisation in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 6, Medicine (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 134. ISBN 978-0-521-63262-1. Marrë më 2020-03-30.
- ↑ Silverstein, Arthur M. (2009). A History of Immunology (në anglisht) (bot. 2nd). Academic Press. fq. 293. ISBN 978-0-08-091946-1..
- ↑ Strathern, Paul (2005). A Brief History of Medicine (në anglisht). London: Robinson. fq. 179. ISBN 978-1-84529-155-6.
- ↑ Wolfe RM, Sharp LK (gusht 2002). "Anti-vaccinationists past and present". BMJ (në anglisht). 325 (7361): 430–432. doi:10.1136/bmj.325.7361.430. PMID 12193361.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Smallpox vaccines" (në anglisht). World Health Organization. Arkivuar nga origjinali më 2020-09-30. Marrë më 2020-03-27.
- ↑ Guidotti, Tee L. (2015). Health and Sustainability: An Introduction (në anglisht). Oxford University Press. fq. T290. ISBN 978-0-19-932568-9.
- ↑ Roossinck, Marilyn J. (2016). Virus: An Illustrated Guide to 101 Incredible Microbes (në anglisht). Princeton University Press. fq. 126. ISBN 978-1-4008-8325-7.
- ↑ Online Etymology Dictionary
- 1 2 Barquet N, Domingo P (tetor 1997). "Smallpox: the triumph over the most terrible of the ministers of death". Annals of Internal Medicine (në anglisht). 127 (8 Pt 1): 635–642. doi:10.7326/0003-4819-127-8_Part_1-19971015-00010. PMID 9341063.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Fenner F, Henderson DA, Arita I, Ježek Z, Ladnyi ID (1988). "The History of Smallpox and its Spread Around the World" (PDF). Smallpox and its eradication. History of International Public Health (në anglisht). Vëll. 6. Geneva: World Health Organization. fq. 209–244. ISBN 978-92-4-156110-5. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2019-12-12. Marrë më 2017-12-14.
- ↑ Medicine: The Definitive Illustrated History (në anglisht). Penguin Books. 2016. fq. 100. ISBN 978-1-4654-5893-3.
- 1 2 "CDC Smallpox". Smallpox Overview (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-04-02. Marrë më 2007-12-26.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Atkinson W, Hamborsky J, McIntyre L, Wolfe S, red. (2005). "Smallpox" ( (PDF)). Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (The Pink Book) (në anglisht) (bot. 9th). Washington DC: Public Health Foundation. fq. 281–306. Arkivuar nga origjinali më 2010-03-06.
- 1 2 3 4 "Smallpox Disease and Its Clinical Management" (PDF). From the training course titled "Smallpox: Disease, Prevention, and Intervention" (www.bt.cdc.gov/agent/smallpox/training/overview) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-05-10. Marrë më 2007-12-26.
- 1 2 "Clinical Disease | Smallpox" (në anglisht). CDC. 2019-02-15. Arkivuar nga origjinali më 2021-12-21. Marrë më 2020-02-06.
- ↑ Preston, Richard (1999-07-12). "A reporter at large: Demon in the Freezer". The New Yorker (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-09-07. Marrë më 2008-01-03.
- 1 2 3 Downie AW, Fedson DS, Saint Vincent L, Rao AR, Kempe CH (dhjetor 1969). "Haemorrhagic smallpox". The Journal of Hygiene (në anglisht). 67 (4): 619–629. doi:10.1017/S0022172400042078. PMC 2130761. PMID 4311573.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Dixon CW (1962). Smallpox (në anglisht). London: Churchill.
- 1 2 3 4 5 Lane JM (prill 2011). "Remaining questions about clinical variola major". Emerging Infectious Diseases (në anglisht). 17 (4): 676–680. doi:10.3201/eid1704.101960. PMC 3377426. PMID 21470458.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 3 4 5 6 7 8 "Smallpox". Armed Forces Institute of Pathology: Department of Infectious and Parasitic Diseases (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-10-09. Marrë më 2008-10-28.
- 1 2 Hogan CJ, Harchelroad F (2018-08-22). "CBRNE – Smallpox". EMedicine (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-10-17. Marrë më 2006-09-23.
- 1 2 3 4 Rao AR (1972). Smallpox (në anglisht) (bot. 1st). Bombay: Kothari Book Depot. OCLC 723806.
- ↑ Fenner, Frank, Henderson, Donald A, Arita, Isao, Jezek, Zdenek, Ladnyi, Ivan Danilovich. et al. (1988). Smallpox and its eradication / F. Fenner … [et al.]. World Health Organization. https://apps.who.int/iris/handle/10665/39485 Arkivuar 2020-05-26 tek Wayback Machine
- ↑ Payne DC, Parashar UD, Lopman BA (shkurt 2015). "Developments in understanding acquired immunity and innate susceptibility to norovirus and rotavirus gastroenteritis in children". Current Opinion in Pediatrics (në anglisht). 27 (1): 105–109. doi:10.1097/MOP.0000000000000166.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Esposito JJ, Sammons SA, Frace AM, Osborne JD, Olsen-Rasmussen M, Zhang M, Govil D, Damon IK, Kline R, Laker M, Li Y, Smith GL, Meyer H, Leduc JW, Wohlhueter RM (gusht 2006). "Genome sequence diversity and clues to the evolution of variola (smallpox) virus". Science (Submitted manuscript) (në anglisht). 313 (5788): 807–812. doi:10.1126/science.1125134. Arkivuar nga origjinali më 2022-10-08. Marrë më 2020-08-23.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Li Y, Carroll DS, Gardner SN, Walsh MC, Vitalis EA, Damon IK (tetor 2007). "On the origin of smallpox: correlating variola phylogenics with historical smallpox records". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (në anglisht). 104 (40): 15787–15792. doi:10.1073/pnas.0609268104.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Hughes AL, Irausquin S, Friedman R (janar 2010). "The evolutionary biology of poxviruses". Infection, Genetics and Evolution (në anglisht). 10 (1): 50–59. doi:10.1016/j.meegid.2009.10.001.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Duggan AT, Perdomo MF, Piombino-Mascali D, Marciniak S, Poinar D, Emery MV, Buchmann JP, Duchêne S, Jankauskas R, Humphreys M, Golding GB, Southon J, Devault A, Rouillard JM, Sahl JW, Dutour O, Hedman K, Sajantila A, Smith GL, Holmes EC, Poinar HN (dhjetor 2016). "17th Century variola Virus Reveals the Recent History of Smallpox". Current Biology (në anglisht). 26 (24): 3407–3412. doi:10.1016/j.cub.2016.10.061.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Dubochet J, Adrian M, Richter K, Garces J, Wittek R (mars 1994). "Structure of intracellular mature vaccinia virus observed by cryoelectron microscopy". Journal of Virology (në anglisht). 68 (3): 1935–1941. doi:10.1128/JVI.68.3.1935-1941.1994. PMC 236655. PMID 8107253.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Fields BN, Knipe DM, Howley PM, etj., red. (2006). "Poxviridae: the viruses and their replication". Fields Virology (në anglisht). Vëll. 2 (bot. 5th). Philadelphia, PA: Lippincott-Raven. fq. 2905–2946. ISBN 978-0-7817-6060-7.
{{cite book}}: Parametri i panjohur|vauthor=është injoruar (Ndihmë!) - ↑ Fields BN, Knipe DM, Howley PM, etj., red. (2006). "Poxviruses". Fields Virology (në anglisht). Vëll. 2 (bot. 5th). Philadelphia, PA: Lippincott-Raven. fq. 2947–2976. ISBN 978-0-7817-6060-7.
{{cite book}}: Parametri i panjohur|vauthor=është injoruar (Ndihmë!) - 1 2 "Smallpox". Biologicals:Vaccines and Immunization (në anglisht). Geneva, Switzerland: World Health Organization. 2014-01-13. Arkivuar nga origjinali më 2013-03-25. Marrë më 2020-12-26.
- ↑ "Variola virus, complete genome" (në anglisht). 2020-12-20. Arkivuar nga origjinali më 2022-05-11. Marrë më 2022-05-11.
- 1 2 3 4 Thèves, C.; Biagini, P.; Crubézy, E. (2014-03-01). "The rediscovery of smallpox". Clinical Microbiology and Infection (në anglisht). 20 (3): 210–218. doi:10.1111/1469-0691.12536. ISSN 1198-743X. PMID 24438205.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Fields, Bernard N. (2013). Knipe, David M.; Howley, Peter M. (red.). Fields virology (në anglisht) (bot. 6th). Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-1-4511-0563-6. OCLC 825740706.
- 1 2 Vogel, Gretchen (2004-11-19). "WHO Gives a Cautious Green Light to Smallpox Experiments". Science (në anglisht). 306 (5700): 1270–1271. doi:10.1126/science.306.5700.1270a. ISSN 0036-8075. PMID 15550627. S2CID 28863021. Arkivuar nga origjinali më 2022-05-11. Marrë më 2022-05-11.
- ↑ Kaynarcalidan, Onur; Moreno Mascaraque, Sara; Drexler, Ingo (2021-11-26). "Vaccinia Virus: From Crude Smallpox Vaccines to Elaborate Viral Vector Vaccine Design". Biomedicines (në anglisht). 9 (12): 1780. doi:10.3390/biomedicines9121780. ISSN 2227-9059. PMC 8698642. PMID 34944596.
- ↑ "Home" (në anglisht). Viral Bioinformatics Research Centre. Arkivuar nga origjinali më 2023-03-24. Marrë më 2022-05-11.
- 1 2 Check, Erika (2004-11-01). "Unanimous vote approves tweak to smallpox genome". Nature (në anglisht). 432 (7015): 263. Bibcode:2004Natur.432..263C. doi:10.1038/432263a. ISSN 1476-4687. PMID 15549065.
- 1 2 3 4 Altman, Lawrence K. (2004-11-11). "W.H.O. Panel Backs Gene Manipulation in Smallpox Virus". The New York Times (në anglisht). ISSN 0362-4331. Arkivuar nga origjinali më 2022-05-11. Marrë më 2022-05-11.
- ↑ "WHO smallpox vaccine reserve gains support". CIDRAP (në anglisht). 2005-06-01. Marrë më 2022-05-11.
{{cite web}}:|archive-url=është i keqformuar: stampa kohore (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja) - ↑ Daian e Silva, D. S. O.; Pinho, T. M. G.; Rachid, M. A.; Barbosa-Stancioli, D. F.; Da Fonseca, F. G. (2019-03-15). "The Perennial Use of the Green Fluorescent Protein Marker in a Live Vaccinia Virus Ankara Recombinant Platform Shows No Acute Adverse Effects in Mice". Brazilian Journal of Microbiology (në anglisht). 50 (2): 347–355. doi:10.1007/s42770-019-00067-5. ISSN 1517-8382. PMC 6863200. PMID 30877662.
- 1 2 "A paper showing how to make a smallpox cousin just got published. Critics wonder why". science.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-05-11. Marrë më 2022-05-11.
- 1 2 Domi, Arban; Moss, Bernard (2002-09-17). "Cloning the vaccinia virus genome as a bacterial artificial chromosome in Escherichia coli and recovery of infectious virus in mammalian cells". Proceedings of the National Academy of Sciences (në anglisht). 99 (19): 12415–12420. Bibcode:2002PNAS...9912415D. doi:10.1073/pnas.192420599. ISSN 0027-8424. PMC 129459. PMID 12196634.
- 1 2 3 4 "How Canadian researchers reconstituted an extinct poxvirus for $100,000 using mail-order DNA". science.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-05-16. Marrë më 2022-05-11.
- ↑ Henderson DA, Inglesby TV, Bartlett JG, Ascher MS, Eitzen E, Jahrling PB, Hauer J, Layton M, McDade J, Osterholm MT, O'Toole T, Parker G, Perl T, Russell PK, Tonat K (qershor 1999). "Smallpox as a biological weapon: medical and public health management. Working Group on Civilian Biodefense". JAMA (në anglisht). 281 (22): 2127–2137. doi:10.1001/jama.281.22.2127. PMID 10367824.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Donald K. Milton, po aty.
- ↑ Henderson, Donald A.; Preston, Richard (2009). "Foreword". Smallpox: the death of a disease: the inside story of eradicating a worldwide killer (në anglisht). Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-722-5.
- ↑ Riedel S (janar 2005). "Smallpox and biological warfare: a disease revisited". Proceedings (në anglisht). 18 (1): 13–20. doi:10.1080/08998280.2005.11928026. PMC 1200695. PMID 16200143.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Smallpox: Current, comprehensive information on pathogenesis, microbiology, epidemiology, diagnosis, treatment, and prophylaxis". Center for Infectious Disease Research & Policy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-01-04. Marrë më 2007-12-27.
- ↑ LeDuc JW, Jahrling PB (2001). "Strengthening national preparedness for smallpox: an update". Emerging Infectious Diseases (në anglisht). 7 (1): 155–157. doi:10.3201/eid0701.010125. PMC 2631676. PMID 11266310.
- 1 2 3 World Health Organization (gusht 2024). "Smallpox and mpox (orthopoxviruses) vaccine position paper". Weekly Epidemiological Record (në anglisht). 99 (34): 429–456. hdl:10665/378526.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Metzger W, Mordmueller BG (korrik 2007). Metzger W (red.). "Vaccines for preventing smallpox". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2007 (3) CD004913. doi:10.1002/14651858.CD004913.pub2. PMC 6532594. PMID 17636779.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Baxby D (1981). Jenner's Smallpox Vaccine: The Riddle of Vaccinia Virus and Its Origin (në anglisht). Heinemann Educational Books. ISBN 978-0-435-54057-9.
- ↑ Downie AW (prill 1939). "The Immunological Relationship of the Virus of Spontaneous Cowpox to Vaccinia Virus". British Journal of Experimental Pathology (në anglisht). 20 (2): 158–176. ISSN 0007-1021. PMC 2065307.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Carroll DS, Emerson GL, Li Y, Sammons S, Olson V, Frace M, Nakazawa Y, Czerny CP, Tryland M, Kolodziejek J, Nowotny N, Olsen-Rasmussen M, Khristova M, Govil D, Karem K, Damon IK, Meyer H (gusht 2011). "Chasing Jenner's vaccine: revisiting cowpox virus classification". PLOS One (në anglisht). 6 (8) e23086. Bibcode:2011PLoSO...623086C. doi:10.1371/journal.pone.0023086.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Anderson MG, Frenkel LD, Homann S dhe Guffey J. (2003), "A case of severe monkeypox virus disease in an American child: emerging infections and changing professional values"; Pediatr Infect Dis J; 22(12): 1093–96; diskutimi 1096–98. Anglisht
- ↑ "Mpox: Vaccines" (në anglisht). World Health Organization. 2025-01-22.
- ↑ The selection and use of essential medicines, 2025: WHO Model List of Essential Medicines, 24th list (në anglisht). Geneva: World Health Organization. 2025. doi:10.2471/B09474. hdl:10665/382243.
- ↑ "Vaccine Overview" (PDF). Smallpox Fact Sheet (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-01-02. Marrë më 2008-01-02.
- 1 2 Fenner F, Henderson DA, Arita I, Ježek Z, Ladnyi ID (1988). "Chapter 9: Development of the Global Smallpox Eradication Programme, 1958–1966" ( (PDF)). Smallpox and Its Eradication. History of International Public Health (në anglisht). Vëll. 6. Geneva: World Health Organization. fq. 31, 125. ISBN 978-92-4-156110-5. Arkivuar nga origjinali më 2011-01-15. Marrë më 2008-01-02.
- ↑ Bray M, Roy CJ (korrik 2004). "Antiviral prophylaxis of smallpox". The Journal of Antimicrobial Chemotherapy (në anglisht). 54 (1): 1–5. doi:10.1093/jac/dkh286. PMID 15163655.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Office of the Commissioner. "Press Announcements – FDA approves the first drug with an indication for treatment of smallpox". fda.gov (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-04-23. Marrë më 2018-07-28.
- ↑ Gigante, Crystal M. (2024). "Notes from the Field: Mpox Cluster Caused by Tecovirimat-Resistant Monkeypox Virus — Five States, October 2023–February 2024". Morbidity and Mortality Weekly Report (në anglisht). 73 (40): 903–905. doi:10.15585/mmwr.mm7340a3. ISSN 0149-2195. PMC 11466377. PMID 39388389.
- ↑ "FDA approves drug to treat smallpox" (në anglisht). U.S. Food and Drug Administration (FDA). 2021-06-04. Arkivuar nga origjinali më 2021-06-08. Marrë më 2021-06-07.
- ↑ "NDA Approval – Animal Efficacy" (PDF) (në anglisht). U.S. Food and Drug Administration (FDA). 2021-06-04. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2021-06-08. Marrë më 2021-06-07.
- ↑ Berche, Patrick (2022). "Life and death of smallpox". La Presse Médicale (në frëngjisht). 51 (3). ISSN 0755-4982.
- ↑ Barquet N, Domingo P (1997). "Smallpox: the triumph over the most terrible of the minister of death". Annals of Internal Medicine (në anglisht). 127 (8 Pt 1): 635–642. doi:10.7326/0003-4819-127-8_Part_1-199710150-00010. PMID 9341063.
- ↑ Behbehani AM (1983). "The smallpox story: life and death of an old disease". Microbiology Reviews (në anglisht). 47 (4): 455–509. doi:10.1128/MMBR.47.4.455-509.1983. PMC 281588. PMID 6319980.
- ↑ Koplow DA (2003). Smallpox: the fight to eradicate a global scourge (në anglisht). Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-24220-3.
- ↑ "UC Davis Magazine, Summer 2006: Epidemics on the Horizon" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-12-11. Marrë më 2008-01-03.
- ↑ "How Poxviruses Such As Smallpox Evade The Immune System". ScienceDaily (në anglisht). 2008-02-01.
- 1 2 3 "Smallpox". WHO Factsheet (në anglisht). Marrë më 2007-09-22.
- ↑ De Cock, Kevin M. (2001). "(Book Review) The Eradication of Smallpox: Edward Jenner and The First and Only Eradication of a Human Infectious Disease". Nature Medicine (në anglisht). 7 (1): 15–16. doi:10.1038/83283.
- ↑ Tognotti E. (qershor 2010). "The eradication of smallpox, a success story for modern medicine and public health: What lessons for the future?" (PDF). J Infect Dev Ctries (në anglisht). 4 (5): 264–266. doi:10.3855/jidc.1204. hdl:11388/261768. PMID 20539058.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "The world is free of rinderpest". The Mail and Guardian (në anglisht). 2011-05-25.
- ↑ "The smallpox death that locked down Birmingham could have been avoided – Birmingham Live". www.birminghammail.co.uk (në anglisht). Marrë më 2026-09-14.
- ↑ Warren, Christopher (2013). "Smallpox at Sydney Cove – who, when, why?". Journal of Australian Studies (në anglisht). 38: 68–86. doi:10.1080/14443058.2013.849750.
- ↑ Alibek K, Handelman S (1999). Biohazard: The Chilling True Story of the Largest Covert Biological Weapons Program in the World – Told from Inside by the Man Who Ran It (në anglisht). New York: Delta. ISBN 978-0-385-33496-9.
- ↑ Koplow, David (2003). Smallpox: The Fight to Eradicate a Global Scourge (në anglisht). Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-23732-2.
- ↑ Halliwell, Ruth (1998). The Mozart Family: Four Lives in a Social Context (në anglisht). New York City: Clarendon Press. fq. 124. ISBN 978-0-19-816371-8. OCLC 36423516 – nëpërmjet Internet Archive.
- ↑ Oldstone, Michael (2010). Viruses, Plagues, and History (në anglisht). Oxford University Press. fq. 65–71. ISBN 978-0-19-532731-1.
- ↑ Hopkins, Donald R. (1983). "Kiss of the Goddess". Princes and Peasants: Smallpox in History (në anglisht). University of Chicago Press.
Lexim i mëtejshëm
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Fenn, Elizabeth A. Pox Americana: the great smallpox epidemic of 1775–82 (Macmillan, 2001) në internet.
- Fenner, Frank (1988). Smallpox and Its Eradication (History of International Public Health, No. 6) (PDF) (në anglisht). Geneva: World Health Organization. ISBN 978-0-241-56110-5. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2015-02-19. Marrë më 2007-09-07.
{{cite book}}: Shiko vlerën e|isbn=: shifra e kontrollit (Ndihmë!) - Henderson, Donald Ainslie. Smallpox: the death of a disease: the inside story of eradicating a worldwide killer. (Prometheus Books, 2009).
- Hopkins, Donald R. The greatest killer: smallpox in history (U of Chicago press, 2002) në internet, një histori e rëndësishme studimore.
- Koplow, David A. Smallpox: The Fight to Eradicate a Global Scourge (U of California Press, 2003)
- Kotar, S.L. and J.E. Gessler. Smallpox: A History (McFarland, 2013) në internet, rrëfime anekdotike nga letra dhe editorialet e gazetave lokale.
- Pallen, Mark (2018). The Last Days of Smallpox: Tragedy in Birmingham (në anglisht). UK: Amazon KDP. ISBN 978-1-980455-22-6.
- Reinhardt, Bob H. (2015). The End of a Global Pox: America and the Eradication of Smallpox in the Cold War Era (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. xviii, 268.
- Tucker, Jonathan B. (2001). Scourge: The Once and Future Threat of Smallpox (në anglisht). New York: Grove Press. ISBN 978-0-8021-3939-9.
- Wharncliffe, Lord; Thomas, W. Moy, red. (1861). The Letters and Works of Lady Mary Wortley Montagu (në anglisht). Vëll. 1. London: Henry G. Bohn.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]| Gjej më shumë rreth Lia në projektet tjera simotra të Wikipedias: | |
| Deficione nga Wikifjalori | |
| Imazhe dhe media nga Commons | |
| Burimet të të mësuarit nga Wikiversity | |
| Lajme nga Wikilajme | |
| Citate nga Wikicitate | |
| Burime tekstesh nga Wikiburime | |
| Libra nga Wikilibra | |
- Përmbledhje e hollësishme e lisë nga CIDRAP Arkivuar 2013-05-06 tek Wayback Machine
- Fletë informuese për agjentin: Lia, Center for Biosecurity
- Imazhe të lisë dhe përmbledhje e diagnozës Arkivuar 2008-07-29 tek Wayback Machine
- Baza e të dhënave dhe burimi i analizave për patogjenët viralë (ViPR): Poxviridae
- Ekosistemi i të dhënave i NIAID-it — Lia