Polietilen
| Polietilen | |
|---|---|
 | |
| Təsnifatı | |
| CAS-da qeyd. nöm. | 9002-88-4 |
| EINECS-də qeyd. nöm. | 618-339-3 |
| ChEBI | 53227 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. | |
Polietilen — təkrarlanan vahidi [-CH2-CH2-]n olan, etilenin polimerləşməsi nəticəsində alınan termoplastik polimerdir.[1][2] O, ən sadə quruluşlu poliolefinlərdən biridir və qablaşdırma materialları, borular, kabel izolyasiyası və müxtəlif məişət məmulatlarının istehsalında geniş istifadə olunur.[3][2]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Polietilen ilk dəfə 1898-ci ildə Hans von Pechmann tərəfindən təsadüfən alınmışdır.[1] Onun sənaye baxımından əhəmiyyətli alınması isə 1933-cü ildə Imperial Chemical Industries şirkətində Eric Fawcett və Reginald Gibson tərəfindən yüksək təzyiq şəraitində etilenin polimerləşdirilməsi ilə başlanmışdır.[1][3]
Quruluşu və növləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Polietilen uzun karbon zəncirindən və həmin zəncirə birləşmiş hidrogen atomlarından ibarət qeyri-qütblü makromolekuladır.[2] Onun xassələri əsasən zəncirin şaxələnmə dərəcəsi, molekul kütləsi və kristallıq səviyyəsi ilə müəyyən olunur.[2] Əsas sənaye növləri aşağı sıxlıqlı polietilen, yüksək sıxlıqlı polietilen və xətti aşağı sıxlıqlı polietilendir.[2] Aşağı sıxlıqlı polietilen daha çox şaxələnmiş quruluşa malik olduğuna görə daha elastik olur, yüksək sıxlıqlı polietilen isə daha xətti quruluşuna görə daha sıx, daha sərt və daha yüksək kristallıq göstərir.[2]
Alınması
[redaktə | vikimətni redaktə et]Aşağı sıxlıqlı polietilen sənayedə yüksək təzyiqdə sərbəst-radikal polimerləşmə yolu ilə alınır.[2] Yüksək sıxlıqlı polietilen və xətti aşağı sıxlıqlı polietilen isə əsasən aşağı təzyiqli katalitik proseslərlə, o cümlədən Ziegler-Natta və Phillips tipli katalizatorların iştirakı ilə sintez olunur.[2] Elektrik kabel texnologiyasında istifadə edilən çarpaz bağlanmış polietilen də mühüm texniki əhəmiyyətə malikdir.[4]
Xassələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Polietilen adətən ağ və ya yarımşəffaf görünüşlü, yarımkristal plastmasdır.[2][1] O, aşağı suudma qabiliyyəti, yaxşı kimyəvi dayanıqlıq və əlverişli elektrik izolyasiya xüsusiyyətləri ilə seçilir.[2][4] Müxtəlif polietilen növlərinin ərimə temperaturu fərqlənir; ümumiyyətlə aşağı sıxlıqlı polietilen üçün bu göstərici daha aşağı, yüksək sıxlıqlı polietilen üçün isə daha yüksək olur.[2][1] Polietilenin sıxlığı və mexaniki möhkəmliyi, bir qayda olaraq, kristallıq və xəttilik artdıqca yüksəlir.[2]
İstifadəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Polietilen qablaşdırma plyonkaları, paketlər, butulkalar, borular, kabel örtükləri və müxtəlif məişət əşyalarının hazırlanmasında istifadə olunur.[2][3] Xətti aşağı sıxlıqlı polietilen xüsusilə plyonka və çevik qablaşdırma materiallarında, yüksək sıxlıqlı polietilen isə borular, qablar və digər sərt məmulatlarda geniş tətbiq edilir.[2] Çarpaz bağlanmış polietilen yüksək gərginlikli kabel izolyasiyasında mühüm materiallardan biridir.[4]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 Baker, Ian. Polyethylene // Fifty Materials That Make the World. Cham: Springer. 2018. 163–168. doi:10.1007/978-3-319-78766-4_31.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Peacock, Andrew J. Handbook of Polyethylene: Structures, Properties, and Applications. New York: Marcel Dekker. 2000. ISBN 0-8247-9546-6.
- 1 2 3 Norton, M. Grant. Polyethylene—The Material of Chance // Ten Materials That Shaped Our World. Cham: Springer. 2025. 151–166. doi:10.1007/978-3-031-91647-2_9.
- 1 2 3 Nazrin, A.; Kuan, T. M.; Mansour, Diaa-Eldin A.; Farade, Rizwan A.; Ariffin, A. Mohd; Rahman, M. S. Abd; Wahab, Noor Izzri Bin Abdul. "Innovative approaches for augmenting dielectric properties in cross-linked polyethylene (XLPE): A review". Heliyon. 10 (15). 2024: e34737. doi:10.1016/j.heliyon.2024.e34737.
