Kontentke ótiw

Shusha

Wikipedia — erkin enciklopediya
Shusha

Image
39°45′30″N 46°44′54″E / 39.75833°N 46.74833°E / 39.75833; 46.74833
Aymaq túriqala
MámleketÁzerbayjan
Region Qarabaǵ
rayonShusha rayonı
Hákimiyat
 • MerBayram Safarov
Dúzilgen waqtı1752-jıl
Jer maydanı5,5 km²
Xalıq sanı
 (2015)
4 064 adam
Etnoxoronimshushalı
Avtomobil kodı58 AZ
ISO 3166-2AZ-SUS
Websaytshusha-ih.gov.az
Shusha kartada
Shusha
Shusha

Shusha (ázerbayjan: Şuşa, (tıńlań)ⓘ) yamasa Shushi (armyan: Շուշի) — Ázerbayjandaǵı qala, Tawlı Qarabaǵ regionında jaylasqan. Teńiz betinen 1 400–1 800 metr (4 600–5 900 fut) biyiklikte, Qarabaǵ tawlarında jaylasqan bul qala Sovet Awqamı dáwirinde tawlı kurort bolǵan.

Derektiń kópshiligi Shushanıń tiykarı 1750-jılları Panah Áli xan tárepinen salınǵan dep kórsetedi[1], bul Shusha qalasınıń qurılısı menen sáykes keledi. Ayırım derekler bunı Panah Áli xan hám Melik Shahnazar, Melikom Varandanıń jergilikli armyan knyazı (melik) arasındaǵı awqam menen baylanıstıradı[2]. Bul dereklerde qalanıń atı jaqın átiraptaǵı armyan awılı bolǵan Shosh yamasa Shushikentten kelip shıqqanı aytıladı (alternativ túsindirmeler ushın Úlgi:Section link bólimin qarań)[3]. Kerisinshe, ayırım derekler Shushanı 1720-jılları Qarabaǵdıń ózin-ózi basqarıwshı armyan meliklikleriniń áhmiyetli orayı retinde súwretleydi[4] hám basqaları bul plato burınnan armyan qorǵanı bolǵan degen pikirdi bildiredi[5]. XVIII ásirdiń ortasınan 1822-jılǵa shekem Shusha Qarabaǵ xanlıǵınıń paytaxtı bolǵan. Qala XIX ásirdiń birinshi yarımında Rossiya-Iran urısları nátijesinde Rossiya tárepinen Qajarlar Iranınan Kavkaz regionın iyelep alǵannan keyin Qubla Kavkazdıń mádeniy oraylarınıń birine aylandı[6]. XIX ásir dawamında qala úlkeyip, kóplegen armyan hám ázerbayjanlı ziyalılarınıń, shayırlarınıń, jazıwshılarınıń hám muzikantlarınıń (sonıń ishinde ázerbayjanlı ashıqlar, muǵam qosıqshıları hám qobızshılar) úyi boldı[7][8].

Qala eki topar ushın da diniy, mádeniy hám strategiyalıq áhmiyetke iye. Shusha, kóbinese, Ázerbayjan muzıkası hám poeziyasınıń besigi, sonday-aq, Ázerbayjan mádeniyatınıń jetekshi oraylarınıń biri dep esaplanadı[9]. Sonday-aq, Shushada bir qatar Armyan Apostol shirkewleri, atap aytqanda, Gazanchecoc soborı hám Kanach Jam jaylasqan hám ol batıstaǵı Lachin dálizi arqalı Tawlı Qarabaǵ hám Armeniya arasındaǵı qurǵaqlıq baylanısı retinde xızmet etedi. Zamanagóy tariyx dawamında qala aralas armyan-ázerbayjanlı xalqına iye boldı. 1823-jılǵı qala haqqındaǵı dáslepki demografiyalıq maǵlıwmatlar qalada ázerbayjanlılar kópshilikti quraǵanın kórsetedi. Qalanıń armyan turǵınları 1920-jılǵı Shusha qırǵınına shekem turaqlı túrde kóbeyip, qala xalqınıń kópshiligin quradı; bul qırǵında qalanıń armyan bólegi ázerbayjanlı kúshler tárepinen joq etilip, 20 000 ǵa shekem armyan xalqınıń ólimine yamasa quwılıwına alıp keldi[10][11].

Ekonomikası hám turizmi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Image
Qalaǵa baratuǵın joldan Shushanıń kórinisi

Qala armyanlar qadaǵalawında bolǵan waqıtta, «Shushi oyanıw» fondı[12], «ArmeniaFund» hám Arcax Respublikası húkimeti tárepinen qala ekonomikasın janlandırıw ushın háreketler islendi. Turizmge kirgizilgen investiciyalar nátijesinde «Shushi», «Avan Shushi Plaza» hám «Shushi Grand Hotel» miymanxanaları ashıldı. Sonday-aq, Arcax Respublikasında birinshi bolıp turistlik maǵlıwmatlar orayı jumıs basladı[13]. Saqlanıp qalǵan eki armyan shirkewi (Gazanchecoc hám Kanach Jam) rekonstrukciya etildi, mektepler, muzeyler hám Naregaci kórkem óner institutı ashıldı.

Qalanı qaytarıp alǵannan keyin, Ázerbayjan húkimeti «Xarı Bülbül»[14] hám «Qarabaǵ» miymanxanaların[15] rekonstrukciya etip, paydalanıwǵa tapsırdı. 2021-jıl avgust ayında Ázerbayjan Prezidenti Ilham Aliyev Shushadaǵı jańa miymanxana hám konferenciya orayınıń dáslepki irge tasın qoydı[16].

Tuwısqan qalalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Bosworth, C.E. (1978). "Ḳarā Bāg̲h̲". In van Donzel, E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. p. 573. OCLC 758278456. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kara-bagh-SIM_3886?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=karabagh.
  2. ↑ „The Five Melikdoms of Karabagh“,The Adventures of Hovsep Emin, Calcutta, 1918 — 335 bet. „Shahnazar needed an ally, and he found one ready to his hand in the Jevanshir ... the two constructed a fort on the banks of the river Karkar as quickly as they could in the intervals of fighting the four Meliks. Shahnazar laid the foundation stone, and the fortress was completed in 1752, the people of the village of Shoshi were brought to live there, and it was named Shoshi or Shushi fortress“ 
  3. ↑ Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. Shusha, St Petersburg, 1890–1907. „Shusha was founded in 1752 by Panakh-Ali-bek and got its name from the village of Shushikent, located not far away and existing to this day.“ 
  4. ↑ Walker 2000, s. 297.
  5. ↑ Krunk Hayots Ashkharhin. 8 (1863): p. 622, cited in Магалян, Артак „Арцахские меликства и возникновение Карабахского ханства“,. Русский Сборник Исследования По Истории России. Модест Колеров, 2010 — 13–14 bet. ISBN 978-5-91150-034-4. „Shahnazar, Melik of Varanda, fearing the alliance between the Melik of Charaberd Adam and the Melik of Gyulistan Hovsep, became friends with Panah Khan and gave him his settlement, the fortress of Shusha, as well as his daughter as wife.“ 
  6. ↑ Timothy C. Dowling Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond 2015-06-26 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. pp 728 ABC-CLIO, 2 dec. 2014 ISBN 1598849484
  7. ↑ "Azerbaijan" (2007) In Encyclopædia Britannica. Retrieved February 3, 2007, from Encyclopædia Britannica Online: http://www.britannica.com/eb/article-44296 2006-06-14 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  8. ↑ Suny, Ronald. Armenia, Azerbaijan, and Georgia. DIANE Publishing, 1996 — 108 bet. ISBN 0788128132. 
  9. ↑ Mattew O'Brien. Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan. – Routledge, 2004. – С. 211. – ISBN 0-415-30219-6, 9780415302197
  10. ↑ Hovannisian, Richard G.. The Republic of Armenia, Volume III: From London to Sèvres, February - August 1920. Berkeley: University of California Press, 1996 — 152 bet. ISBN 0520088034. „The chief of police, Avetis Ter-Ghukasian, was turned into a human torch, and many intellectuals, including Bolshevik Alexandre Dsaturian, were among the 500 Armenian victims.“ 
  11. ↑ De Waal 2003, s. 202.
  12. ↑ «The "Shushi Revival" Fund». 2012-jıl 22-dekabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2012-jıl 15-oktyabr.
  13. ↑ «Շուշի Վերածնունդ» Հիմնադրամ». 2011-jıl 9-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2012-jıl 15-oktyabr.
  14. ↑ "Official web-site of President of Azerbaijan Republic" (in en). en.president.az. 12 May 2021. https://en.president.az/articles/51467.
  15. ↑ "President Ilham Aliyev and First Lady Mehriban Aliyeva attended inauguration of "Qarabag" hotel in Shusha" (in en). AZERTAC. 29 August 2021. https://azertag.az/en/xeber/President_Ilham_Aliyev_and_First_Lady_Mehriban_Aliyeva_attended_inauguration_of_Qarabag_hotel_in_Shusha_VIDEO-1863603.
  16. ↑ "President Ilham Aliyev laid foundation stone for Hotel and Conference Center in Shusha" (in en). Apa.az. Apa.az. https://apa.az/en/xeber/official-news/president-ilham-aliyev-laid-foundation-stone-for-hotel-and-conference-center-in-shusha-356724.
  17. ↑ Holding, APA Information Agency, APA «Gyöngyös city of Hungary fraternize with Azerbaijan's occupied town of Shusha - PHOTOSESSION». apa.az. 2013-jıl 5-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2018-jıl 3-aprel.
  18. ↑ «South Korean media highlights cooperation between Azerbaijan's Shusha city and S. Korean city of Andong» (en). azertag.az. Qaraldı: 2025-jıl 2-mart.
  19. ↑ «Azerbaijan's Shusha, South Korea's Andong become sister cities» (en). Report News Agency (2022-jıl 17-noyabr). Qaraldı: 2025-jıl 2-mart.
  20. ↑ Holding, Interfax Азербайджан «Шуша и Кайсери станут городами–побратимами». interfax.az. 2021-jıl 13-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 13-aprel.
  21. ↑ "Токаев и Алиев подписали декларацию об «укреплении стратегических отношений» между Казахстаном и Азербайджаном" (in ru). 24 August 2022. https://rus.azattyq.org/a/32002556.html/.
  22. ↑ «Между Шушой и Эрзурумом подписан протокол о побратимстве - ФОТО» (ru). Baku.ws (2022-jıl 21-sentyabr). 2023-jıl 23-sentyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 4-oktyabr.
  23. ↑ «Шуша и Велико-Тырново стали побратимами (Фото)» (ru). Газета Каспий (2022-jıl 30-sentyabr). 2022-jıl 1-oktyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 4-oktyabr.

Sırtqı siltemeler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Image
Wikimedia Commonsta
Şuşa boyınsha fayllar bar.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Shusha&oldid=227412» saytınan alınǵan