ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ

	ဍာ်တိုန် ကေုာံ ဍာ်စှ်ေ; (Tides)
	ဗီုပြင် ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ ဟိုတ်နူဇြဟတ်တံင်ကရက်
	တင်ဂရင်သဇိုင် (Basic Information)
ဗီုပြင် / ကဏ္ဍ:	သမုဒ္ဒရာဗေဒ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ
စၟတ်ပၞောန် (Unit):	ကဆံင်သၠုင် (မဳတာ)
ဟိုတ်မက္တဵုဒှ်:	ဇြဟတ်ဓတ်တံင်ကရက် နူဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ
ညးမဆဵုကေတ်:	အာက်ဇက် နယူတန် (Isaac Newton) မဗမံက်ထ္ၜးကၠာအိုတ် နကဵုသၞောဝ်ဓတ်တံင်ကရက်
သၞာံမဆဵုကေတ်:	၁၆၈၇ ;

၁။ နိဒါန် (Introduction)

ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ (အင်္ဂလိက်: Tides) ဝွံ ဒှ်အကာသသဘာဝ အပြံင်အလှာဲ ကဆံင်သၠုင်ဍာ်သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ဍာ်ၜဳ မက္တဵုဒှ်လၟေင်လၟေင် အပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲရ။ ပရေင်အပြံင်အလှာဲဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကသဳဇြဟတ်ဓတ်တံင်ကရက် (Gravitational pull) မကၠုင်နူ ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ မဓလီုပ္ဍဵုလဝ် လ္တူဂၠးတိပိုဲ ကေုာံ ဇြဟတ်ဗိုဟ်ဒစး (Centrifugal force) ဟိုတ်နူဂၠးတိဂေတ်မံင်ဂှ်ရ။ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေဝွံ မုဟ်စိုပ်ဒှ်ပညာလ္ပါ်သမုဒ္ဒရာဗေဒမွဲဓဝ်ဟွံသေင်၊ ဍေံဆက်စပ်မံင်ကဵု ပညာနက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ကေုာံ ပရေင်ရုပ်ဗေဒ (Physics) ဗွဲမလှဲလးရ။

၂။ ဟိုတ်မက္တဵုဗဒှ် ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ (Causes of Tides)

အဓိက ဒြဟတ်မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ နွံ ၃ သာ်:

ဇြဟတ်ဓတ်တံင်ကရက် ဂိတု (Moon's Gravitational Pull): ဂိတုဝွံ ၜိုန်ရဍောတ်နူတ္ၚဲကီုလေဝ် ဟိုတ်နူနွံကြပ်ကဵုတိပိုဲဂၠိုင် (ဇမ္ၚောဲအပြောံ ၃၈၄,၄၀၀ ကဳလိုမဳတာ)၊ ဇြဟတ်တံင်ကရက်ဍေံ လ္တူဍာ်သမုဒ္ဒရာဂှ် ထတ်နူတ္ၚဲ ၜိုတ် ၂ ဆ ရ။ လ္ပါ်တိမဝေင်မုက်ကဵုဂိတုဂှ် ဍာ်ၜဳဒးဒုင်တံင်ပ္တိုန်တုဲ ဍာ်တိုန် (High Tide) က္တဵုဒှ်ရ။
ဇြဟတ်ဗိုဟ်ဒစး (Centrifugal Force): လ္ပါ်တိမစးကဵုဂိတုဂှ် ဇြဟတ်တံင်ကရက်ဂိတု ဍိုန်စှ်ေအာကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူတိပိုဲဂေတ်မံင်တုဲ ဇြဟတ်ဗိုဟ်ဒစး (ဇြဟတ်မပၠံက်တိတ်နူလဒေါဝ်) ဂှ် ဓရေတ်ပ္တိတ်ဍာ်သမုဒ္ဒရာ လ္ပါ်မ္ၚးတုဲ ဗဒှ်ကဵု ဍာ်တိုန် မွဲဒၞာဲပၠန်ရ။
ဇြဟတ်ဓတ်တံင်ကရက် တ္ၚဲ (Sun's Gravitational Pull): တ္ၚဲဝွံ ၜိုန်ရနွံသ္ၚောဲကီုလေဝ် ဟိုတ်နူမနွံကဵု ဒြပ်ထု (Mass) ဗွဲမဇၞော်၊ ဍေံထံက်ပင်ကဵု ပရေင်ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ နဒဒှ်ဒြဟတ်မွဲကီုရ။

၃။ ဗီုပြင် ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ အဓိက (Spring and Neap Tides)

ဟိုတ်နူဒၞာဲဒတန် တိ၊ ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ ပြံင်လှာဲမံင်လၟေင်ဂိတုတုဲ ဗီုပြင်ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ နွံ ၂ ဂကူ:

၃.၁ ဍာ်ဇၞော် / ဍာ်ဒဳ (Spring Tides)

ဟိုတ်မက္တဵုဒှ်: က္တဵုဒှ်ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ကေုာံ ဂိတုအိုတ်။
အကာဲအရာ: ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် တိ၊ ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ တန်တဴမံင် ပ္ဍဲပၞောန်တပ်မွဲလတေင်ဓဝ် (Alignment) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇြဟတ်တံင်ကရက် ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ ပံင်ကောံအာရေင်သကအ်တုဲ ဗဒှ်ကဵု "ဍာ်တိုန် သၠုင်အိုတ်" ကေုာံ "ဍာ်စှ်ေ သဝ်အိုတ်" ရ။

၃.၂ ဍာ်ဍောတ် / ဍာ်သဝ် (Neap Tides)

ဟိုတ်မက္တဵုဒှ်: က္တဵုဒှ်ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုကဝက် (လ္ပာ်တိုန်) ကေုာံ ဂိတုကဝက် (လ္ပာ်စှ်ေ)။
အကာဲအရာ: ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ တန်တဴမံင် ပ္ဍဲဒၞာဲထောင့်မန် (Perpendicular / ၉၀ ဒဳဂရဳ) လ္တူတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇြဟတ်တံင်ကရက် ၜါလ္ပါ်ဂှ် တံင်ဓဇက်ဒစးရေင်သကအ်တုဲ ဗဒှ်ကဵု "ဍာ်တိုန် ဟွံသၠုင်လောန်" ကေုာံ "ဍာ်စှ်ေ ဟွံသဝ်လောန်" (ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဍာ် ပြံင်လှာဲအောန်) ရ။

၄။ လၟေင်စက် ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ နာနာ (Tidal Cycles)

ပ္ဍဲဒေသနာနာ လ္တူဂၠးတိ ဗီုပြင်ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ ပါ်လဝ် ၃ သၞောတ်:

သၞောတ်ကဝက်တ္ၚဲ (Semi-diurnal Tide): မွဲတ္ၚဲမ္ဂး ဍာ်တိုန် ၂ အလန်၊ ဍာ်စှ်ေ ၂ အလန်။ (ကဆံင်သၠုင် ဍာ်တိုန်ၜါအလန်ဂှ် တုပ်ရေင်သကအ်)။ က္တဵုဒှ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာအတ္တလန္တိတ်။
သၞောတ်မွဲတ္ၚဲ (Diurnal Tide): မွဲတ္ၚဲမ္ဂး ဍာ်တိုန် ၁ အလန်၊ ဍာ်စှ်ေ ၁ အလန် ဓဝ်ဟေင်ရ။ က္တဵုဒှ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲပ္ၚံက်ၜဳမက္ကသဳကဝ် ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲအာရှ။
သၞောတ်ပံင်နှဴ (Mixed Tide): မွဲတ္ၚဲမ္ဂး ဍာ်တိုန် ၂ အလန်၊ ဍာ်စှ်ေ ၂ အလန် ဆဂး ကဆံင်သၠုင်ဍာ်တိုန်ၜါအလန်ဂှ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် (မွဲအလန်သၠုင်၊ မွဲအလန်သဝ်)။ က္တဵုဒှ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲသမုဒ္ဒရာပသဳဖိတ်။

၅။ အသိင်အဝေါင် လ္တူဂေဟသၞောတ် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် (Ecological and Human Impacts)

ဇဳဝဗေဒ (Ecology): ဒေသအကြာဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ (Intertidal zones) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲဇဳဝဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ဂတာံ၊ ခရုင်၊ ငါ ကေုာံ တၞံဆုၜဳတအ် ဂျိုင်တန်တဴရ။
ပရေင်အာတရဴ ကေုာံ ကူသာန်သွံရာံ: သၞေဟ်က္ၜင်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဒးရံင်လၟေင်ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ သွက်ဂွံဖန်ဇန် က္ၜင်ပၠံက်လုပ်တိတ် ညံင်ဟွံဂွံစှ်ေတိရ။
ဒြဟတ်ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ (Tidal Energy): ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် ခၞံဗဒှ်စက် (Turbines) သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ ဏအ် နဒဒှ် ဒြဟတ်လလဳ (Renewable energy) မဟွံမဲကဵု ဓါတ်ကုပကဝ်ပွဳပွံင်ရ။

၆။ တင်ကောပ်ဂရင် (Conclusion)

ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေဝွံ ဒှ်သက်သဳပြာကတ်အိုတ် မထ္ၜးကဵု အဆက်အစပ် အကြာဂၠးတိပိုဲ ကေုာံ စက္ကဝါ မပ္တံကဵု ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ ရ။ သၞောတ်သဘာဝဏအ်ဝွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် ပရေင်ထတ်ယုက်သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ လမျီုသတ္တံၜဳဂမၠိုင်တုဲ၊ ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ်တိုန် ပရူဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်အစာသိပ္ပံ၊ အစာက္ၜင် ကေုာံ ညးမလ္ၚတ်ပွဳပွံင်သဘာဝတအ်ရ။

နိဿဲ (References)

Garrison, T. (2016). Oceanography: An Invitation to Marine Science (9th ed.). Cengage Learning.
Pugh, D., & Woodworth, P. (2014). Sea-Level Science: Understanding Tides, Surges, Tsunamis and Mean Sea-Level Changes. Cambridge University Press.
Open University. (1999). Waves, Tides and Shallow-Water Processes. Butterworth-Heinemann.