Kontent qismiga oʻtish

Tofu

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Tofu
Image
Bir boʻlak xom yapon usulidagi ipaksimon tofu
Asosiy komponentlari Soya suti

Tofu (yaponcha: 豆腐, Tōfu?) yoki soya pishlogʻi — uyutilgan soya sutining quyqasini qattiq oq boʻlaklarga presslab tayyorlanadigan taom. Uning qattiqligi turlicha boʻladi: "ipaksimon", "yumshoq", "qattiq" va "juda (yoki oʻta) qattiq".

Tofu Xitoyda paydo boʻlgan va 2000 yildan ortiq vaqt mobaynida isteʼmol qilinadi[1][2]. Tofu koʻplab Sharqiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyo taomlarining anʼanaviy tarkibiy qismidir; zamonaviy Gʻarb oshxonasida esa u koʻpincha goʻsht oʻrnini bosuvchi mahsulot sifatida ishlatiladi.

Tofu kaloriyasi past, ammo oqsilga boy taom. Uni yetishtirish yer resurslariga eng kam ehtiyoj sezadigan mahsulotlardan biri (har 1000 kkal uchun 1,3 m2)[3] boʻlib, har gramm isteʼmolga yaroqli oqsil hisobiga ajraladigan issiqxona gazlari miqdori ham barcha mahsulotlar orasida eng pastlaridan biridir (har 100 g oqsilga 1,6 kg CO2)[4][5].

Etimologiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Inglizcha "tofu" soʻzi yaponcha tōfu (豆腐) soʻzidan kelib chiqqan. Yaponcha tōfu esa, oʻz navbatida, xitoycha 豆腐 (Mandarin: dòufǔ; tou4-fu) — "soya pishlogʻi, soya achitilgan mahsuloti" soʻzidan olingan[6][7][8].

Bu soʻzning ingliz tilidagi eng erta hujjatlashtirilgan koʻrinishi Domingo Fernández Navarretening A Collection of Voyages and Travels asarining 1704-yildagi tarjimasida uchraydi; unda tofu qanday tayyorlanishi tasvirlangan[9]. Towfu soʻzi yana ingliz savdogari James Flintning Benjamin Franklinga yozgan 1770-yilgi maktubida ham koʻrinadi[10]:73. Tofu uchun "soya pishlogʻi" (bean curd) atamasi AQShda hech boʻlmaganda 1840-yildan beri ishlatib kelinadi[11][12].


Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tofu tayyorlash birinchi marta Xitoyning Xan sulolasi davrida qayd etilgan[13]. Xitoy afsonasiga koʻra, uni Anxoy viloyatining shahzodasi Liu An (miloddan avvalgi 179–122) ixtiro qilgan. Tofu va uni tayyorlash usuli Nara davrida (710–794) Yaponiyaga kirib kelgan[14][15][16], ammo bu haqda aniq yozma maʼlumotlar yoʻq; tofu yozma manbalarda birinchi marta milodiy 965-yilda tilga olingan[13][17][18][19]. Baʼzi olimlar tofu Vyetnamga X–XI asrlarda kirib kelgan deb hisoblaydilar[10]: 305 . U Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa qismlariga ham tarqaldi. Bu, ehtimol, buddizmning tarqalishi bilan bir vaqtga toʻgʻri kelgan, chunki tofu Sharqiy Osiyo buddizmining vegetarian taomlarida muhim oqsil manbai hisoblanadi[14]. Min sulolasi davrida Li Shizhen Compendium of Materia Medica asarida tofu tayyorlash usulini tasvirlab bergan.Andoza:Sfnb Shundan beri tofu koʻplab davlatlarda, jumladan Vyetnam, Tailand va Koreyada asosiy taomlardan biriga aylandi; tayyorlash usuli, tuzilishi, taʼmi va ishlatilishi mintaqaga qarab turlicha boʻladi.

Kelib chiqishi haqidagi nazariyalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tofuning kelib chiqishi haqidagi uchta nazariyadan eng keng tarqalgani — uni Xan sulolasi shahzodasi Liu An (miloddan avvalgi 179–122) kashf etgan, degan qarash. Bu eʼtimolga yaqin boʻlsa-da, oʻsha davrga oid ishonchli manbalar kamligi buni qatʼiy tasdiqlashni qiyinlashtiradi. Xitoy tarixida muhim ixtirolar koʻpincha oʻsha davrning yirik yetakchilari va mashhur shaxslariga nisbat berilgan. Tofu goʻshtga arzonroq muqobil sifatida ishlatilgan. 1960-yilda Sharqiy Xan sulolasiga oid qabrdan topilgan tosh devoriy surat tofuning Xan davriga borib taqalishi nazariyasini qoʻllab-quvvatladi; biroq baʼzi olimlar Xan sulolasi davridagi tofu juda sodda boʻlgan va uni tofu deb hisoblash uchun zarur qattiqlik hamda taʼmga ega boʻlmagan deb taʼkidlaydilar.

Boshqa bir nazariyaga koʻra, tofu tayyorlash usuli tasodifan kashf etilgan: qaynatilib maydalangan soya boʻtqasi tarkibi sof boʻlmagan dengiz tuzi bilan aralashtirilganda. Bunday dengiz tuzi tarkibida, ehtimol, kalsiy va magniy tuzlari boʻlgan, bu esa soya aralashmasini uyutib, tofuga oʻxshash quyuq massa hosil qilgan.

Soʻnggi nazariyalar guruhi qadimgi xitoyliklar soya sutini uyutish usulini moʻgʻullarning sut uyutish usullaridan oʻrganishgan deb taʼkidlaydi. Bu nazariyaning asosiy dalili ikki xitoycha atama oʻrtasidagi etimologik oʻxshashlikdir: Suy sulolasi davrida (milodiy 581–618) qatiq yoki yumshoq pishloqqa oʻxshash taomlar uchun ishlatilgan, soʻzma-soʻz "uyutilgan sut" maʼnosini bildiruvchi rǔfǔ (乳腐) atamasi — keyinchalik moʻgʻul sut mahsulotlari va ishlab chiqarish usullari taʼsirida shakllangan — hamda dòufu (豆腐, "uyutilgan soya") yoki tofu atamasi. Bu nazariya qiziqarli va ehtimoldan xoli boʻlmasa-da, uni akademik taxminlardan tashqarida tasdiqlovchi hech qanday dalil yoʻq.

Sharqiy Osiyo

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xitoy

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tofuning bir koʻrinishi Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 202 – milodiy 220) kashf etilgan boʻlishi mumkin, biroq u Xitoyda Song sulolasi davrigacha (960–1279) ommabop taomga aylanmadi.

Xitoyda tofu anʼanaviy ravishda vafot etgan qarindoshlarning qabri boshida yeyilgan. Aytishlaricha, arvohlar allaqachon iyak va jagʻlarini yoʻqotgan boʻlib, ular yeya oladigan darajada yumshoq taom faqat tofu boʻlgan. Xitoyda muzlatgichlar paydo boʻlishidan oldin tofu odatda faqat qishda sotilgan, chunki sovuq havoda u tez aynimas edi. Iliq oylarda esa tofu tayyorlanganidan keyin bir kundan koʻproq qoldirilsa, aynib qolardi[20].

Yaponiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Image
Tofu sotuvchisi (oʻngda) va sōmen sotuvchisi (chapda) tasviri; Tosa Mitsunobu tomonidan, taxminan 1500-yilda yozilgan Yetmish bir hunarmandning qoʻshiqlari (yaponcha: 七十一番職人歌合, Shichijūichi-ban Shokunin Uta-awase?) sheʼriy toʻplamidan

Tofuni Yaponiyaga dzen-buddist rohiblar olib kirgan; ular uni dastlab "xitoy quyqasi" (yaponcha: 唐符, tōfu?) deb atashgan. Tofuga oid eng erta yapon hujjati 1183-yilda Nara shahridagi Kasuga ibodatxonasida bu taomning nazr sifatida tortilgani haqida soʻz yuritadi[21][22].

Xitoydan kirib kelgan tofu dastlab qattiq tofu boʻlgan deb hisoblanadi — masalan, Okinavadagi orol tofusi, Isikava prefekturasidagi Xakusan shahri, Toyama prefekturasidagi Gokayama shahri va Tokusima prefekturasidagi Iya hududidagi qattiq tofu kabi[19]. Asta-sekin yoqimli tuzilishga ega silliq tofu ishlab chiqarish usullari oʻylab topildi va shu tariqa zamonaviy ipaksimon tofu paydo boʻldi[19]. Edo davrida, 1782-yilda nashr etilgan Tofu Hyakuchin (豆腐百珍) kitobida tofu tayyorlashning 100 ta retsepti keltirilgan[23].

Janubi-Sharqiy Osiyo

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Janubi-Sharqiy Osiyoga tofuni Fuszyan viloyatidan kelgan xitoylik muhojirlar olib kirgan. Buni shu mintaqadagi koʻplab davlatlar tofuni atashda Min Nan xitoy tilidagi soʻzlardan foydalanishi tasdiqlaydi: yumshoq tofu uchun tāu-hū, qattiq tofu uchun esa tāu-koaⁿ. Indoneziya, Malayziya, Singapur, Tailand, Kambodja, Myanma, Filippin va Vyetnamda tofu keng tarqalgan va koʻplab mahalliy taomlarda ishlatiladi[manba kerak].

Indoneziyada tofu tahu deb ataladi; tahu sumbat, taugeh tahu, asinan, siomay singari indoneziya taomlariga va baʼzi karrilarga koʻpincha tofu boʻlaklari qoʻshiladi. Tahu goreng, tahu isi va tahu sumedang — qovurilgan tofudan tayyorlanadigan mashhur yengil taomlardir[manba kerak].

Malayziya va Singapurda tofu tauhu deb ataladi. Malayziya va Singapurdagi hindlar tofuni oʻz taomlarida ishlatadilar, masalan, hind mee gorengida va rojak pasemborda. Peranakan oshxonasida ham tofu koʻp ishlatiladi, masalan, Penang karri-lagʻmonida va laksada. Indoneziya, Tailand, Malayziya va Filippin tofuning yirik ishlab chiqaruvchilari boʻlib, koʻplab shaharlarda ularning zavodlari bor.

Filippinda tofu keng isteʼmol qilinadi: nonushtaga yengil taom sifatida tortiladigan tahô (yumshoq tofu, Filippin hokkien tilidagi 豆腐 tāu-hū soʻzidan) yoki tokwa (odatda qovuriladigan quruq, qattiq tofu, Filippin hokkien tilidagi 豆乾 tāu-koaⁿ soʻzidan) koʻrinishida. Tokwa asosiy taomlarda va koʻplab mahalliy taomlarda goʻshtga asosiy muqobil hisoblanadi. Tofu arxipelagga X–XIII asrlarda Song sulolasi davridagi xitoylik dengizchilar va savdogarlar tomonidan, Filippin taomlarining asosiy qismiga aylangan boshqa koʻplab mahsulotlar bilan birga olib kelingan. Dastlab tofudan foydalanish va uni ishlab chiqarish Sebu yoki Tondo kabi taʼsirli xitoy ozchiligi yashaydigan shahar markazlari bilan chegaralangan boʻlsa-da, keyinchalik u hatto chekka mahalliy qishloqlar va orollarga ham tez tarqaldi[manba kerak].

Boshqa joylarda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Benjamin Franklin tofuni tilga olgan birinchi amerikalik boʻlib, u bu haqda John Bartramga yozgan 1770-yilgi maktubida soʻz yuritgan[10]: 73 [24]. Franklin u bilan London safari chogʻida tanishgan; u bir necha dona soya doni ham yuborgan va uni Xitoydan kelgan "pishloq" deb atagan[25]. 1770-yilda Franklin yana xitoyliklar soya donini qanday qilib tofuga aylantirishi mavzusida James Flint bilan yozishmalar olib borgan. Flint oʻz maktubida "Towfu" deb yozgani "tofu" soʻzining ingliz tilida hujjatlashtirilgan eng erta qoʻllanilishidir[10]: 73 . AQShdagi birinchi tofu kompaniyasi 1878-yilda tashkil etilgan.[26] 1908-yilda fransuz universitetida qishloq xoʻjaligi va biologiya boʻyicha taʼlim olgan xitoylik anarxist va vegetarian Li Yuying Usine de la Caséo-Sojaïne nomli soya zavodini ochdi. Bu dunyodagi birinchi soya sut korxonasi va Fransiyada soya quyqasini ishlab chiqarib sotgan birinchi zavod edi.

Biroq tofu XX asr oʻrtalariga qadar koʻpchilik gʻarbliklarga unchalik tanish emas edi; oʻshanda uni AQShda William Shurtleff va Akiko Aoyagi ommalashtirdi (The Book of Tofu, 1975).[27]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „History of tofu“. Soya.be (2015-yil 29-noyabr). 2016-yil 21-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 11-oktyabr.
  2. ↑ „What is Tofu? What's the Best Way to Cook It?“ (en-US). devour.asia (2020-yil 26-fevral). 2021-yil 10-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 3-aprel.
  3. ↑ „Land use of foods per 1000 kilocalories“. Our World in Data. Qaraldi: 2024-yil 31-oktyabr.
  4. ↑ „Environmental Impacts of Food Data Explorer“. Our World in Data (2024-yil 8-mart). Qaraldi: 2024-yil 31-oktyabr.
  5. ↑ Ritchie, Hannah; Roser, Max (18 March 2024). "Less meat is nearly always better than sustainable meat, to reduce your carbon footprint". Our World in Data. https://ourworldindata.org/less-meat-or-sustainable-meat. Qaraldi: 31 October 2024.Tofu]]
  6. ↑ American Heritage Dictionary.
  7. ↑ Etymology, Tofu Magazine, 2007-12-12da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2008-01-05
  8. ↑ tofu, dictionary.com, 2010-04-29da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2009-09-26
  9. ↑ „History of tofu“. Soya.be. Qaraldi: 2023-yil 24-mart.
  10. 1 2 3 4 Shurtleff & Aoyagi (2013)
  11. ↑ Davis, J. F. (1 January 1853). "Chusan, with a Survey Map of the Island". The Journal of the Royal Geographical Society of London 23: 242–264. doi:10.2307/1797967.
  12. ↑ Chronologies of Soy Foods, 2001, 2019-06-02da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2009-12-12
  13. 1 2 Shurtleff & Aoyagi 2013, s. 1.
  14. 1 2 Shimbo, Hiroko (2001), The Japanese kitchen: 250 recipes in a traditional spirit, Harvard Common Press, 133-bet, ISBN 978-1-55832-177-9
  15. ↑ Dougill, John (2006), Kyoto: a cultural history, Oxford University Press US, 223-bet, ISBN 978-0-19-530137-3, 2020-09-20da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2020-05-12
  16. ↑ „豆腐の歴史｜豆腐のことなら全豆連“. www.zentoren.jp. Qaraldi: 2024-yil 19-dekabr.
  17. ↑ „日本豆腐協会│豆腐の歴史“. www.tofu-as.com. Qaraldi: 2024-yil 19-dekabr.
  18. ↑ „豆腐の歴史 – 京都府豆腐油揚商工組合“ (ja). Qaraldi: 2024-yil 19-dekabr.
  19. 1 2 3 „豆類加工品 | にっぽん伝統食図鑑：農林水産省“. www.maff.go.jp. Qaraldi: 2024-yil 19-dekabr.
  20. ↑ „Will Reheating Food Make It Safe If You Forget to Refrigerate It?“. University of Nebraska–Lincoln Food (2021-yil 15-aprel).
  21. ↑ A taste of Japan, Donald Richie, Kodansha, 2001, ISBN 4-7700-1707-3
  22. ↑ „日本豆腐協会│豆腐の歴史“. www.tofu-as.com. 2021-yil 19-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-may.
  23. ↑ „豆腐百珍 江戸の豆腐料理本“. toyama-tofu.jp. Qaraldi: 2024-yil 19-dekabr.
  24. ↑ „From Benjamin Franklin to John Bartram, 11 January 1770“. Founders Online. National Archives. — „I think we have Garavances with us; but I know not whether they are the same with these, which actually came from China, and are what the Tau-fu is made of.“. 2020-yil 20-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 26-avgust.
  25. ↑ „History, Travel, Arts, Science, People, Places | Smithsonian“. Smithsonianmag.com. 2016-yil 12-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 11-oktyabr.
  26. ↑ „Chronology of Tofu Worldwide“. Soyinfocenter.com. 2019-yil 2-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 11-oktyabr.
  27. ↑ How 'hippie food' went mainstream
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Tofu&oldid=6167243" dan olindi