Baal

Baal
‏בַּעַל‎
	bóg burzy i życiodajnego deszczu, władca świata
	; Wizerunek Baala na steli z Ugaritu (XV/XIII wiek p.n.e.)
Występowanie	mitologia ugarycka,; religia kananejska
Atrybuty	szpiczasty hełm z rogami, maczuga, błyskawica
Teren kultu	Kanaan, Syropalestyna
Szczególne miejsce kultu	Ugarit
Odpowiednik	Zeus (grecki)
	Rodzina
Ojciec	Dagon lub El
Rodzeństwo	Anat
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Cytaty w Wikicytatach

Baal (ugar.: 𐎁𐎓𐎍; fenic.: 𐤁𐤏𐤋; hebr. ‏בַּעַל‎, trb.: Ba`al; akad.: Bēlu; arab. ‏بعل‎) – semicki bóg burzy i deszczu, którego ośrodkiem kultu było miasto Ugarit.

Imię Baal należałoby raczej uważać za tytulaturę, gdyż oznacza ono dosłownie „Pan”. Właściwe imię ugaryckiego boga burzy zapisywano 𐎅𐎄 (hd) i wokalizowano prawdopodobnie jako Haddu, co odpowiada aramejskiemu Hadad oraz akadyjskiemu Adad. Księgi biblijne mówią nieraz o Baalu danego miasta lub góry, albo piszą o kulcie „Baalów” w liczbie mnogiej, co sugeruje kult lokalnych bóstw, czyli „panów” w różnych miejscach. U Fenicjan był to np. Baal Hammon w Kartaginie i Baal-Melkart w Tyrze.

W sztuce wyobrażano Baala jako wojownika w szpiczastym hełmie ozdobionym rogami. W jednej ręce dzierży maczugę, w drugiej błyskawicę – jego boski atrybut (z tego powodu w interpretatio Graeca łączony z Zeusem^[1]). Zwierzęciem symbolizującym potęgę Baala był byk, przy czym niektóre teksty ukazują go w tej postaci, zapładniającego stada jałówek, co miało ilustrować jego niespożytą seksualną siłę.

Baal w mitologii ugaryckiej

Osobne artykuły: Baal Hammon i Melkart.

W mitologii ugaryckiej jest to porywczy, pełen młodzieńczego zapału bóg burzy i życiodajnego deszczu, władca świata. Co roku ginął w wyniku walki toczonej z Motem – bogiem śmierci i wysuszonej letnim skwarem ziemi – i zstępował do świata podziemnego, aby z nastaniem wiosny powstać z martwych. Nieustanna walka między życiem a śmiercią była tematem dramatycznego mitu, który głęboko poruszał i przynosił oczyszczenie wewnętrzne. Kiedy wrogowie Baala dokonywali najgorszego z możliwych czynów, ich siła się wyczerpywała^[2].

Mity o walce Baala z Jamem i Motem tworzą tzw. Cykl Baala, częściowo zachowany na tabliczkach z Ugaritu.

Walka Baala z Motem to jeden z najstarszych znanych mitów „umierającego i powracającego boga”^[3]. Innym mitycznym przeciwnikiem Baala jest Jam, bóg burzy morskiej, który rywalizował z Baalem o władzę nad światem po Elu. Walka Baala z Jamem jest postrzegana przez uczonych jako mit kosmologiczny o walce porządku z siłami chaosu^[1]. W przeciwieństwie więc do skrajnie negatywnego obrazu Baala w tradycji biblijnej, w Ugaricie Baal był pozytywnym bóstwem sił życiowych.

Baal w starożytnym Egipcie

Kult Baala dotarł do Egiptu w czasach Ramzesa II (XIX dynastia), ogarniając niższe warstwy społeczeństwa. Żołnierze widzieli w nim strażnika granic. Świątynia Baala znajdowała się w dzielnicy obcokrajowców w Memfis. Wyobrażano go sobie pod postacią psa (odpędzającego złodziei i wrogów), czasem identyfikowano z Setem.

Baal w Biblii

W Biblii wyznawcy Baala jawią się jako główni rywale wyznawców JHWH. Według 1 Krl 18 prorok Eliasz wyzwał kapłanów Baala na „sąd Boży” na górze Karmel. Z czasem w hebrajskim tekście Biblii człon -baal w imionach własnych (takich jak Iszbaal i Meribbaal) został zastąpiony słowem boszet („hańba”)^[4].

Antioch IV Epifanes popierał przywrócenie kultu Baala w Judei^[1], ponieważ Grecy widzieli w nim swojego Zeusa. Przymuszanie Żydów do jego kultu stało się jednym z powodów powstania machabejskiego.

W tradycji chrześcijańskiej Baal funkcjonuje jako zły demon lub ogólna nazwa fałszywego bożka pogańskiego.

Baal w Cesarstwie Rzymskim

Osobny artykuł: El Gabal.

Cesarz Heliogabal (204–222) sprowadził do Rzymu kult El Gabala, lokalnej wersji Baala z syryjskiej Emesy. Przypisywał mu duże znaczenie, traktując go jako główne bóstwo, a przynajmniej próbując mu podporządkować inne bóstwa. Doprowadził między innymi do przeniesienia do jego świątyni ognia Westy, kamienia Wielkiej Macierzy Bogów (Kybele), palladionu i tarcz saliów (ancile). Wobec szaleństwa Heliogabala, po jego śmierci zakazano w Rzymie kultu El Gabala.

Przypisy

1 2 3 БРЭ ↓.
↑ Grant 1991 ↓, s. 38.
↑ ang. dying-and-rising deity, zob. James George Frazer: Złota gałąź.
↑ Baal, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-04-17] (ang.).

Bibliografia

Religia kananejska. W: Michael Grant: Dzieje dawnego Izraela. Warszawa: PIW, 1991, s. 38. ISBN 83-06-02154-1.
WitoldW. Tyloch WitoldW., Odkrycia w Ugarit a Stary Testament, Warszawa: PWN, 1980 .
Алексей КимовичА.К. Лявданский Алексей КимовичА.К., Ваал, [w:] Большая российская энциклопедия [online] (ros.).

[CITEREFБРЭ-1] 1 2 3 БРЭ ↓.

[CITEREFGrant199138-2] Grant 1991 ↓, s. 38.

[3] . dying-and-rising deity, zob. James George Frazer: Złota gałąź.

[EB-4] Baal, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-04-17] (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]