Filobus

Un filobus a l'é un veicol ëd traspòrt pùblich ch'a viagia an sla stra, alimentà da 'n sistema ëd fij elétrich aér e con doe bare ëd contat (ò "pantògraf") ch'a colego 'l veicol a le linie. A l'é un mojen 'd traspòrt ch'a combin-a la flessibilità d'un autobus con ij vantagi dl'alimentassion elétrica d'un tram, ma sensa dovré 'd binari.

Stòria

Ij prim esperiment ëd veicoj elétrich alimentà da fij aéri a armonto a la fin dël sécol ch'a fa XIX. Ël prim sistema comersial a l'é stàit dovrà an Germania (Bielatal, 1901) e an Svìssera (Langenbruck, 1902). An Italia, ël prim servissi a l'é stàit anstalà a Milan dël 1917.

Ël filobus a l'ha vivù sò apogé ant j'agn '30 e '50 dël sécol ch'a fa XX, dzortut an Euròpa e an Union Soviética, përchè a l'era pì silensios e meno costos d'un tram e a podìa evité la dipendensa dal petròli. Contut, a parte da j'agn '60, vàire sità a son passà a j'autobus diesel, ch'a j'ero vist pì flessìbij e a l'han men cost d'anfrastrutura.

Ant j'ùltim agn, a l'é comparìe 'n renassiment dël filobus, grassie a le preocupassion ambientaj e a le neuve tecnologie (com ij filobus ìbrid ch'a peulo viagé 'dcò sensa fij).

Caraterìstiche técniche

Alimentassion: doi fij aéri (positiv e negativ), ch'a deuvo esse separà për evité 'd curt-circuit. Le bare ëd contat a son montà an sël tèit e a peulo separesse dai fij për maneuvre curte sensa alimentassion.
Motor: a corent continua o auternà, motobin silensios e con un bon livel ëd cobia an partensa.
Mobilità: a peul cambié corsia e viré pì facilment che 'n tram, ma a l'é limità dai sò fij aéri.
Capacità: parèj dj'autobus, da 70 a 200 passegé, an fonsion dël model.

Vantagi

Sostenibilità: emission zero an loco, a l'é alimentà da eletricità (che a peul ven-e da sorgiss renovàbij).
Silensiostà: motobin pì silensios che j'autobus diesel.
Efissiensa energética: a trasforma l'energìa elétrica an manera pì efissient che ij motor a combustion.
Acelerassion: pì fòrta che an sj'autobus diesel, ideal për le sità con vàire fërmade.
Men cost d'esercissi che ij tram, përché a deuvra pa 'd binari costos.

Svantagi

Anfrastrutura costosa: a deuv instalesse na rèj ëd fij aéri, ch'a l'é bruta da vëdde e ch'a l'ha damanca 'd manutension.
Mancansa 'd flessibilità: ël filobus a peul nen andé fòra da soa linia a meno ch'a deuvra 'd sistema ausiliar (baterìe o motor diesel).
Problema estétich: ij fij a ancurvo l'aspet ëd le stra.
Arzigh ëd dëstacament: le bare a peulo perdse dai fij, blocand ël veicol.

Sistema modern e ìbrid

Le neuve tecnologie a l'han fàit rivé ij filobus a autonomìa estèisa (trackless trams), ch'a deuvro 'd baterìe për viagé për trate sensa fij aéri. Sòn a-j dà la possibilità ëd traversé d'antërsession complicà o 'd rivé a 'd pòst andoa l'anfrastrutura a l'é malfé da anstalé.

A-i son ëdcò dij filobus ìbrid diesel-elétrich ch'a deuvro l'alimentassion dai fij quand ch'a-i son e 'l motor diesel për le trate sensa fij.

Presensa ant ël mond

Ël filobus a l'é ancora motobin dovrà an vàire part dël mond:

Euròpa: Svìssera (Zurich, Ginevra), Repùblica Ceca (Praga), Russia (Mosca), Italia (Bologna, Modena, Rimini), Austria (Salzburg), Romania (Bucharest).
Asia: Cin-a (Shanghai, Beijing – vàire senten-e 'd linie), Corea dël Nòrd (Pyongyang), Iran (Tehran).
América dël Nòrd: Canada (Vancouver), Stat Unì (San Francisco, Seattle, Boston).
América Latina: Brasil (São Paulo), Argentin-a (Córdoba), Mèssich (Guadalajara).
América dël Nòrd e Euròpa a l'han motobin arduvù soa rèj, ma a manten-o quàiche linia stòrica o turìstica.

Filobus an Italia

L'Italia a l'ha na tradission longa dël filobus. Dòp un declin ant j'agn '70-80, a l'é comparìe 'n ritorn d'anteresse. Le sità ch'a l'han 'd linie 'd filobus a comprendo:

Bologna (linie 13, 14, e d'àutre)
Modena (linie 1, 2, 3)
Rimini (linia 11)
Ancona (linia 1/4)
Parma (linie 2, 3, 4, 5, 6)
Napoli (linia 254)
Milan (linie 90, 91, 93 – sensa fij)

Vëdde 'dcò

Arferiment

Alan Murray (2000). World Trolleybus Encyclopaedia. Trolleybooks.
John H. L. Day (1993). Trolleybus: The End of the Line?. Ian Allan Publishing.

Ligam estern