İçeriğe atla

Lilit

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Image
John Collier tarafından Lilith (1887)

Lilit (İbranice: לִילִית, romanize: Līlīṯ) (Lilith, Lilitu veya Lilis olarak yazılabilir) Musevi mitolojisinde feminen bir figürdür. Adının türediği İbranice isim, Yeşaya Kitabı’nda Yeşaya 34:14’te geçse de Lilit’ten Tanah veya herhangi bir İncil’de söz edilmez. İsminin manası, alimler tarafından tartışılmış olup genellikle ezeli bir dişi şeytan veya gece kuşunu ifade ettiği düşünülmüştür.[1][2][3] Orta Çağ Musevi halk kültüründe, Adem'e itaat etmek istememesi nedeniyle Aden Bahçesi’nden kaçtığından bahsedilir.[4]

Lilit’ten söz edilen ilk yer, Ölü Deniz Yazmaları’dır (4Q510-11);[5] Geç Antik Çağ’da (MS 300 ve sonrası) ortaya çıkan Sabii ve Musevi kutsal hikayecikler (kısa mitleri içeren efsunlar) ise onu kısmen betimlemiştir.[6] Babil Talmud’u (Eruvin 100b, Nida 24b, Şabat 151b ve Bava Batra 73a) ve Zohar § Levitikus 19a'da “erkekle nikahsız yaşayan hararetli ve şevhetli bir kadın” olarak Lilit'ten bahsedilmiştir.[7] İbn Meymun ve Menachem HaMeiri de dahil olmak üzere birçok haham, Lilit'in varlığını reddetmektedir.[8]

Tarih

[değiştir | kaynağı değiştir]

Sirak’ın Alfabesi (MS 700-1000) gibi bazı Yahudi geleneklerine göre Lilit, Adem'le aynı zamanda ve aynı topraktan yaratılmış olup onun ilk karısıdır.[9][10] Lilit efsaneleri; Orta Çağ boyunca Aggada, Zohar ve Yahudi tasavvufunda oldukça genişletilmiştir.[11] Örneğin Isaac ben Jacob ha-Cohen’in 13. yüzyıla ait eserlerine göre Lilit, kocasına itaat etmeyi kabul etmediği için Adem'den ayrılmış ve büyük melek Samael’le birlikte olmasının ardından Aden Bahçesi’ne geri dönmemiştir.[12]

Daha sonraki Yahudi eserlerinde kendisiyle ilgili bolca metin bulunsa da Sümerliler, Asurlular ve Babillilerin bu grup şeytani ruhlar hakkındaki düşüncelerine ilişkin kaynaklar günümüze kadar korunamamıştır. Modern bilginler, İbranice lilith ile Akad dilindeki lilītu’yu bağdaştırmak için kullanılan kaynakları (Gılgamış eki ve Aslan Taş muskaları) tartışmışlardır.[13]

Buna karşın Lowell K. Handy gibi bazı bilginler ise Lilit’in Mezopotamya demonolojisinden türediğini ve sıklıkla atıfta bulunulan kaynaklardaki (Sümerlilerin Gılgamış parçaları, Aslan Taş’taki Sümer çivi yazıları vb.) İbranice Lilit kanıtının kısıtlı olduğunu hatta belki hiç olmadığını iddia etmektedir.[12]

İbrani metinlerde lilith veya lilit kelimesinin (“gece yaratıkları”, “gece canavarı”, “gece cadalozu” veya “otus baykuşu” olarak çevrilir) ilk bahsedildiği yer, Yeşaya 34’teki hayvan listesidir.[14] Yeşaya 34:14'teki Lilit atıfı, Kral James kitabı veya Yeni Uluslararası versiyonu gibi en popüler İncil çevirilerinde yer almaz. Yorumcu ve tercümanlara göre bahsedilen Lilit, cinsel olarak ahlaksız ve karanlıkta bebekleri çalan tehlikeli bir gece iblisidir.[15] Bir kısım hayvan yorumuna bağlı kalırken diğer kısmın ise 34:12'ün abartısız olarak bir iblis ya da iblis grubunu tarif ettiğini düşünmesi nedeniyle “lilit” terimi hakkında akademik fikir birliği bulunmamaktadır.[16] Talmud metinlerindeki bazı Yahudi hahamlar, lilitlerin tarzından o kadar korkmuşlardır ki erkeklerin “Lilit tarafından ele geçirilebileceklerinden” dolayı evde yalnız başına uyumamalarını tavsiye etmişlerdir.[17] Birinci yüzyıldan sekizinci yüzyıla kadar Mezopotamya'daki efsunlu Yahudi çanak ve muskaları, Lilit'i bir dişi şeytan olarak tanımlamış ve ilk görsel betimlemelerini vermiştir.[15] Bahsedilen muskaların çoğu, genellikle sembolik boşanma belgeleri olup lilitin o eve ya da aileye musallat olmasından korunulması amacıyla hazırlanmıştır.[18]

Etimoloji ve köken

[değiştir | kaynağı değiştir]

Asur ve Babillilerin kullandığı Akad dilinde lili ve līlītu, ruh anlamına gelmektedir. Līlītu kelimesinin bazı kullanım şekilleri ise Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü’nün Asur Sözlüğü (CAD, 1956, L.190), Wolfram von Soden’in Akkadisches Handwörterbuch eseri (AHw, p. 553) ve Reallexikon der Assyriologie’de (RLA, p. 47) sıralanmıştır.[19]

Archibald Sayce (1882), İbranice ve erken Akadca isimlerin Proto-Semitik dilden türemiş olabileceğini göz önünde bulundurmuştur.[20] Mezopotamya’da Līlīt ve Līlītu’nun hastalık taşıyan rüzgar ruhları anlamında kullanıldığı çivi yazıları bulunsa da Charles Fossey (1902), çeviriyi “dişi gece varlığı/iblisi” olarak yapmıştır.[21][22]

Sümerce líl kökü, Akad dilindeki līlu (akşam) ile etimolojik olarak bağlantılı değildir.[23] Judit M. Blair gibi çağdaş bilginler tarafından bir gece kuşunu ifade ettiği ve “laylah”tan (gece) türediği düşünülen lilit (Yeşaya 34:14’te geçen) ile ilişkili olma ihtimali de oldukça düşüktür.[3]

Sonuç olarak adın maskülen Akad ismi lilû ile feminen varyantları lilītu ve ardat lilî’ye bağlantılı olduğu düşünülmektedir. Sümer, Asur ve Babil’in çivi yazılarına dayanan Mezopotamya dininine göre lilû; evlenemeden veya çocuk doğuramadan önce ölen yetişkinleri (gençler için ardat-lilî kullanılır) kapsayan bir grup şeytani ruhtur.[24][25][26][27] Arami kaynaklardaki Lilit’in ise lilītu/ardat-lilî ile Lamaštu’nun birleşimi olduğuna inanılmaktadır; Babil’deki Lamaštu’nun geleneksel rolünde olduğu gibi hem bir dişi cin hem de çocuklar için bir tehdittir. Musevi büyülerinde şeytanlar ve hayaletlerin arasında bir farklılık olmadığı gibi Mezopotamya kaynaklarında da hayaletler ve Lamaštu arasındaki sınır tam olarak net değildir.[28]

An = Anum ša amēli’deki lilītu ile çivi yazılarındaki lilû ve ardat-lilî;[29][30] Babil kaynaklarında Lamaštu’nun lilû grubu ile eş değer görüldüğünü gösterir. Bu nedenle Lilit ile paylaştığı özellikleri kendisinde toplayarak öncü iblis haline gelmiştir.[31]

Çürütülmüş teoriler

[değiştir | kaynağı değiştir]

Gılgamış döngüsündeki ağaçtaki ruh

[değiştir | kaynağı değiştir]

Gılgamış Destanı’nın (MÖ yaklaşık 600) 12. tabletini tercüme eden Samuel Noah Kramer (1938),[32] ki-sikil-lil-la-ke’yi "Lilit" olarak çevirmiştir. 12. tablet, Gılgamış Destanı’nın direkt bir parçası olmayıp Sümerce Gılgamış Destanı’nın son parçasının Asur-Akad dilindeki tercümesidir.[33] Ki-sikil-lil-la-ke, bir yılan ve bir zu kuşu ile ilişkilidir (Kramer, zu terimini "baykuş" olarak tercüme etse de birçok çeviride "kartal", "akbaba" ve "avcı kuş" tercih edilir). Gılgamış, Enkidu ve Yeraltı Dünyası’nda İnanna’nın Uruk’taki bahçesinde bir söğüt ağacı büyümektedir; bu ağacın odununu yeni bir taht inşa ederken kullanmayı planlar. On yıl sonrasında hasat etmeye gelir ve şunları görür: kökünde yaşayan bir yılan, yapraklarında yavrularını yetiştiren bir zu kuşu ve gövdesinde yuva yapmış ki-sikil-lil-la-ke. Zu kuşu yavrularıyla dağa uçar ve ki-sikil-lil-la-ke ürkekçe evini yıkıp ormana kaçarken Gılgamış’ın yılanı öldürdüğü söylenir.[34][35]

Ki-sikil-lil-la-ke’nin Lilit olarak tanımlanması, İncil’deki Tanrısal Varlıklar ve İblisler Sözlüğü’nde (1999) belirtilmiştir.[36] 12. tablette sözü geçen ağaçtaki ruhun ki-sikil’inin "kutsal yer", lil’inin "ruh" ve lil-la-ke’sinin "su ruhu" olarak çevrilmesi önerilmiştir[37] ancak lil kelimesinin bir ağaç gövdesinde yuva yapmak anlamına geldiği göze alınırsa basitçe "baykuş" olarak da tercüme edilebilir.[38] Çağdaş ilimlerde ki-sikil-lil-la-ke, Akadça ardat-lilî’nin Sümerce tercümesi olarak kabul edilir;[39] "hayalet kadın", "iblis kadın" veya "iblis kız" olarak çevrilir.[40][41][42] Gılgamış’ın ki-sikil-lil-la-ke’si ile Musevi Lilit’in arasında kurulan bağlantı, Sergio Ribichini (1978) tarafından metinsel zeminde reddedilmiştir.[43]

Image
Burney Rölyefi, Babil (MÖ 1800–1750)

Burney Rölyefi’nde bahsedilen kuş ayaklı kadın

[değiştir | kaynağı değiştir]

Tartışmalı Burney Rölyefi’nde bahsedilen kuş ayaklı ve kanatlı kadının Lilit ile özdeşleşmesini desteklemek amacıyla Henri Frankfort (1937) ve Emil Kraeling (1937), Gılgamış parçasının Kramer tarafından çevirisini kullanmışlardır.[44] Frankfort ve Kraeling, rölyefteki figürün Lilit olduğunu düşünmüştür;[45] bugün ise bu düşünce şüphelidir.[46] Modern çağdaki araştırmalara göre bu figür, büyük ihtimalle Ereşkigal olmak üzere Mezopotamya Panteon’unun ana tanrıçalarından biridir.[47] Ancak sıklıkla aşk ve savaşın tanrıçası olduğu düşünülmüştür:[48] genellikle bu tanrıçaya ait sayılan semboller ile niteliklerin varlığıyla beraber yazısal kanıtlar üzerine yaptığı bir analizde Thorkild Jacobsen, figürün İnanna olduğu kanısına varmıştır.[49]

Arslan Taş yazıtları

[değiştir | kaynağı değiştir]

Arslan Taş yazıtları, Arslan Taş’ta 1933’te keşfedilmiş kireç taşlarıdır ve gerçekliği tartışmalıdır. William F. Albright, Theodor H. Gaster ve diğerleri;[50] yazıtları Musevilik öncesi kaynaklar olarak ele alıp Lilit isminin MÖ 7. yüzyılda halihazırda var olduğunu kabul etmiş olsa da Torczyner (1947) ise bu yazıtları, geç bir Musevi kaynak olarak tanımlamıştır.[51]

İnanna-İştar’ın eli veya fahişesi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Langdon’ı alıntılayan Hurwitz, Lilītu’dan İştar’ın fahişesi olarak söz eder.[52][53] İddia ettiğine göre İştar, bekar ve cezbedici fahişesi Lilitu’yu sokaklara salar ve erkekleri yolundan saptırması için alan açar; Lilit’e "İnanna’nın eli" denmesinin nedeni de budur. Modern çağdaki diğer bazı eserlerde de bu söylenti sürdürülmüştür.[54]

Hurwitz’in alıntı yaptığı Tammuz ve İştar, Babyloniaca ve Babil Ayinleri’ni kaynak olarak gösterir.[55][56]

Babyloniaca’da Langdon, parçalı bir tableti sunar: burada ardat-lilî, İnanna’nın yardımcısı olarak ortaya çıkar. "İnanna/İştar’ın eli", günümüzde bir hastalıkla bağdaştırılmıştır ve sonrasında verilen "hizmetçi" manasını taşımaz.[57] Sunulan bu tablet—Sm. 49+752– SBTU II No. 6 ve 7 ile paralellik göstermektedir ve "hastalığı (İştar’ın eli) evinde merhametsizce tedavi edilen genç kız" olarak çevrilmiştir.[58]

Babil Ayinleri’nde geçen "İnnini’nin Fahişe’sinin Aleyhinde ‘Işığın Evi’ Çivi Yazıları"nın giriş kısmında Langdon, ardat-lilî ile lilītu şeytanlarının davranışlarını analiz edip onlardan fahişeler olarak bahsetse de metnin kendisinde onların sözü geçmez. Metnin çağdaş çevirisinde konu, İnanna’nın genç fahişesi ardattır; genç dişi iblisleri ifade eden ardat-lilî değil.[59][60]

Yukarıda bahsedilen hiçbir antik parçada Lilit bulunmamaktadır, ardat-lilî ve lilītu ise İnanna’nın yardımcısı veya fahişesi değildir. Fahişe, genç bir kadındır (ardat) ve "İnanna’nın eli" de ardat-lilî’ye bulaşmış bir hastalıktır. Çivi yazılarının ve Mezopotamya ilminin tam olarak anlaşılamaması nedeniyle ardat, ardat-lilî, lilītu ve Lilit; birbirinin yerine geçen şekillerde kullanılırlar.

Tanah

[değiştir | kaynağı değiştir]

Edom’un kaderine dair bir kehanetin içerisinde olmak üzere lilit kelimesi, Tanah’ta yalnızca bir kez geçer.[61] Sekiz isimli bir listenin ortasında sözü edilir; diğerleri ise İncil metinlerinde başka yerlerde yaratıklardan bahsetmek üzere kullanılmışlardır (bu nedenle haklarında daha fazla bilgi vardır.). Ancak bu listedeki lilit ve qippoz, ilk defa ortaya çıkmaları nedeniyle meçhul anlamlı hapax legomenon kabul edilir.[62] Bilginler tarafından lilit sözcüğünün yorumlamaları, genellikle bu sekiz yaratığın tümünün etkisiyle ortaya çıkar.

Yeşaya Kitabı’ndaki bu kısmın Yeni Amerikan İncili’ndeki tercümesi şu şekildedir:

(12) Soylusu kalmayacak, kralları tahta çıkmayacak; şehzadeleri yok olacaktır. (13) Kaleleri dikenlerle, hisarları da kenkerler ve çalılarla kaplanacaktır. Çakalların yuvası, deve kuşlarının uğrağı haline gelecektir. (14) Vaşaklar çöl yaratıkları ile karşılaşacak, çöl şeytanları birbirlerine seslenecek; Lilit dinlenecek, başını oraya sokacaktır. (15) Baykuş ise yuvalanıp yumurtayacak, civcivlerini çıkarıp onun gölgesinde bir araya getirecektir; çaylaklar birleşecek ve hiçbirinin eşi eksik olmayacaktır. (16) Rabbinizin kitabına bakınız ve okuyunuz: bunların hiçbiri eksik kalmayacak, bunları emreden tanrı için hepsi orada toplanacaktır. (17) Onlar için parselleri çıkaran ve paylarının sınırlarını çizen O’dur; her zaman oranın sahibi olacak ve nesiller boyunca orada bulunacaklardır.

İbranice metin

[değiştir | kaynağı değiştir]

Masoretik Metin’de şöyle geçer:

,וּפָגְשׁוּ צִיִּים אֶת-אִיִּים, וְשָׂעִיר עַל-רֵעֵהוּ יִקְרָא; אַךְ-שָׁם הִרְגִּיעָה לִּילִית, וּמָצְאָה לָהּ מָנוֹח: up̄āḡəšu ṣiyyim eṯ-ʾiyyim, wəśāʿir ʿal-rēʿēhu yiqrā; ʾaḵ-šam hirgiʿā liliṯ, umāṣʾā lāh mānoḥ


34:14 "Vaşaklar çakallarla karşılaşacak;[63] keçi, dengini çağıracak; lilit, dinlenecek ve kendisine yer bulacak."


34:15 "İri baykuşun yuvası olacak, orada yumurtlayacak ve civcivlerini çıkartacak; onun gölgesinde yavrularını toplayacak: şahinler (çaylaklar) de eşleriyle beraber orada bulunacak."

Ölü Deniz Yazmaları’nın Kumran’da keşfedilen 19 Yeşaya parçasından biri olan Büyük Yeşaya Parşömeni (1Q1Isa) 34:14’te terim, çoğul liliyyot (liliyyoth) haline getirilmiştir.[64][65]

Eberhard Schrader (1875)[66] ve Moritz Abraham Levy’e (1855)[67] göre Lilit, Babil’deki Yahudi sürgünleri sırasında da bilinen bir gece iblisidir. Bu nedenle Shrader ve Levy’nin görüşleri, sonrasında Dötro-Yeşaya’nın MÖ 6. yüzyıla tarihlenmesine ve Yeni Babil İmparatorluğu sırasında Bağdat’ta Yahudilerin bulunmasına dayanır; bu durum da Babil demonolojisindeki olası Lilītu referansları ile örtüşmektedir. Ancak bu görüş, konunun temiz olmayan hayvanlarla ilgili olduğunu iddia eden Judit M. Blair tarafından sorgulanmıştır.[3]

Yunanca metin

[değiştir | kaynağı değiştir]

Aynı pasajda kullanılan Lilit ve çakal, Septuaginta’da Yunanca onokentauros olarak çevrilmiştir; bu yaratıkların aynı şeyi ima ettiği ve "çölün vahşi yaratıkları"na dahil olmadıkları düşünülmüştür. Bu okumaya göre çakal veya ada canavarlarıyla karşılaşan çöl yaratıkları, dengini çağıran keçi ve orada dinlenen lilit yerine daimonia (şeytanlar) olarak tercüme edilmiş keçiler ile onokentaurlar karşılaşıp birbirlerini çağırırlar ve sonrasında orada dinlenirler.

Latince İncil

[değiştir | kaynağı değiştir]

5. yüzyılın başlangıcında Vulgata’da aynı sözcük, lamia olarak çevrilmiştir.[68][69]

et occurrent daemonia onocentauris et pilosus clamabit alter ad alterum ibi cubavit lamia et invenit sibi requiem —Yeşaya 34:14, Vulgata

Şöyle tercüme edilir: "Ve iblisler canavarlarla buluşacak, kürklüler birbirlerine seslenecek; orada lamia yatmış ve kendisine dinlenecek yer bulmuş olacaktır.".

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ "Isaiah 34 / Hebrew - English Bible / Mechon-Mamre". mechon-mamre.org. 18 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  2. ↑ Knippel, Jessi; Merritt, Leland (24 Haziran 2025), Grafius, Brandon R.; Morehead, John W. (Ed.), Lilith (İngilizce), Oxford University Press, ss. 117-132, doi:10.1093/oxfordhb/9780197565056.013.001228 Mayıs 2026
  3. 1 2 3 Blair (2009).
  4. ↑ "Lilith". Jewish Women's Archive (İngilizce). 28 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2026.
  5. ↑ Watson, Wilfred G. E. (1 Ocak 1996). García Martínez, Florentino (Ed.). The Dead Sea Scrolls Translated: The Qumran Texts in English. BRILL. doi:10.1163/9789004663114. ISBN 978-90-04-66311-4. 11 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  6. ↑ ÜLLER-KESSLER, CHRISTA (Ocak 2001). "Lilit(s) in der aramäisch-magischen Literatur der Spätantike". Altorientalische Forschungen. 28 (2). doi:10.1524/aofo.2001.28.2.338. ISSN 2196-6761. 2 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi25 Haziran 2026.
  7. ↑ Gustav Davidson (1967). A Dictionary Of Angels.
  8. ↑ "Studies in Maimonides and his interpreters | WorldCat.org". search.worldcat.org (İngilizce). 24 Ağustos 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2025.
  9. ↑ Yaratılış 1:27’de Havva’nın Adem’in kaburgasından yaratıldığı bahsi, bu betimlemeyle uyuşmamaktadır.
  10. ↑ "Bible (King James)/Genesis - Wikisource, the free online library". en.wikisource.org (İngilizce). 30 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2026.
  11. ↑ Schwartz, Howard (27 Aralık 2006). Tree of Souls: The Mythology of Judaism (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-532713-7.
  12. 1 2 Kvam, Kristen E.; Schearing, Linda S.; Ziegler, Valarie H. (15 Mayıs 1999). Eve and Adam: Jewish, Christian, and Muslim Readings on Genesis and Gender (İngilizce). Indiana University Press. ISBN 978-0-253-21271-9.
  13. ↑ Anchor Bible Series (İngilizce), 27 Şubat 202511 Haziran 2025
  14. ↑ "Bible (King James)/Isaiah - Wikisource, the free online library". en.wikisource.org (İngilizce). 21 Temmuz 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Haziran 2025.
  15. 1 2 "Lilith, Lady Flying in Darkness - My Jewish Learning". myjewishlearning.com. 25 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Haziran 2025.
  16. ↑ Johnson, Martin (2026). "Lilith: How the Translation History of a 2,700-Year-Old Word Came to Impact 21st Century Culture". Journal of Translation. 22 (1): 1-26. doi:10.54395/JOT-MJLIL21.
  17. ↑ "Babylonian Talmud: Shabbath 151". halakhah.com. 2 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2025.
  18. ↑ Shaked, Shual (2013). Aramaic Bowl Spells. pp. 120–130.
  19. ↑ Ebeling, Erich; Meissner, Bruno; Edzard, Dietz Otto Reallexikon der Assyriologie Vol. 9, pp. 47, 50. De Gruyter.
  20. ↑ Archibald Sayce, Hibbert Lectures on Babylonian Religion 1887.
  21. ↑ Charles Fossey, La Magie Assyrienne, Paris: 1902.
  22. ↑ Fossey, Charles (1902). La magie assyrienne; étude suivie de textes magiques, transcrits, traduits, et commentés. Robarts - University of Toronto. Paris E. Leroux.
  23. ↑ Astour, Michael C. (1965) Hellenosemitica: an ethnic and cultural study in west Semitic impact on Mycenaean. Greece. Brill. p. 138.
  24. ↑ Andersen, Translated and with Commentary by JoAnn Scurlock and Burton R. "UI Press | Translated and with Commentary by JoAnn Scurlock and Burton R. Andersen | Diagnoses in Assyrian and Babylonian Medicine". www.press.uillinois.edu (İngilizce). 16 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  25. ↑ Farber, Walter (1990) Reallexikon der Assyriologie und vorderasiatischen Archäologie (RLA), 7, Berlin, de Gruyter, pp. 23–24, ISBN 3-11-010437-7.
  26. ↑ Hutter, Manfred (1999) "Lilith", in K. van der Toorn et al. (eds.), Dictionary of Deities and Demons in the Bible, Leiden, Brill, pp. 520–521. ISBN 90-04-11119-0.
  27. ↑ Geller, Markham J. (11 Aralık 2015). Healing Magic and Evil Demons. De Gruyter. doi:10.1515/9781614513094. ISBN 978-1-61451-309-4. 11 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  28. ↑ Geller, M.J. (1 Ocak 2005), Tablets and Magic Bowls (İngilizce), BRILL, ss. 53-72, doi:10.1163/9789047407843_005, 15 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi25 Haziran 2026
  29. ↑ Lambert, W.G.; Winters, Ryan D. (2023). George, Andrew; Krebernik, Manfred (Ed.). An = Anum and Related Lists (İngilizce). Mohr Siebeck. doi:10.1628/978-3-16-161383-8. ISBN 978-3-16-161383-8.
  30. ↑ Farber, Walter (28 Nisan 2014). Lamaštu: An Edition of the Canonical Series of Lamashtu Incantations and Rituals and Related Texts from the Second and First Millennia B.C. Penn State University Press. doi:10.5325/j.ctv1bxgx6z. ISBN 978-1-57506-882-4. 23 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  31. ↑ de Ridder, Jacob Jan; Zomer, Elyze (26 Kasım 2025). "Nocturnal Transgressions". Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie. 115 (2): 208-215. doi:10.1515/za-2025-0014. ISSN 0084-5299. 5 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi25 Haziran 2026.
  32. ↑ Kramer, S. N. (1938) Gilgamesh and the Huluppu-Tree: A Reconstructed Sumerian Text. Assyriological Studies 10. Chicago.
  33. ↑ George, A. (2003) The epic of Gilgamesh: the Babylonian epic poem and other texts in Akkadian. p. 100 Tablet XII. Appendix The last Tablet in the 'Series of Gilgamesh' . ISBN 9780713991963
  34. ↑ Chicago Assyrian Dictionary. Chicago: University of Chicago. 1956.
  35. ↑ Hurwitz (1980), p. 49.
  36. ↑ Manfred Hutter article in Karel van der Toorn, Bob Becking, Pieter Willem van der Horst – 1999 pp. 520–521, article cites Hutter's own 1988 work Behexung, Entsühnung und Heilung Eisenbrauns 1988. pp. 224–228.
  37. ↑ Sterman Sabbath, Roberta (2009) Sacred tropes: Tanakh, New Testament, and Qur'an as literature and culture.
  38. ↑ Sex and gender in the ancient Near East: proceedings of the 47th Rencontre Assyriologique Internationale, Helsinki, 2–6 July 2001, Part 2 p. 481.
  39. ↑ Wiggermann, Frans A.M. (2011). "The Mesopotamian Pandemonium. A Provisional Census". Studi e materiali di storia delle religioni. 77 (2): 298–322.
  40. ↑ "Gilgamesh, Enkidu and the nether world: translation". etcsl.orinst.ox.ac.uk. 15 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  41. ↑ George, Andrew R. (2020). "Gilgamesh and the Netherworld: 'In those days, in those far-off days'". The Epic of Gilgamesh (Second ed.). Penguin Classics.
  42. ↑ Foster, Benjamin R. (2019). "Gilgamesh, Enkidu, and the Netherworld". The Epic of Gilgamesh(Second ed.). Norton Critical Edition. pp. 109, 111–114.
  43. ↑ Ribichini, S. (1976) "Lilith nell-albero Huluppu", pp. 25 in Atti del 1° Convegno Italiano sul Vicino Oriente Antico, Rome.
  44. ↑ Frankfort, H. (1937). "The Burney Relief". Archiv für Orientforschung. 12: 128-135. ISSN 0066-6440. 28 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi28 Mayıs 2026.
  45. ↑ Kraeling, Emil G. (Ekim 1937). "A Unique Babylonian Relief". Bulletin of the American Schools of Oriental Research. 67: 16-18. doi:10.2307/3218905. 25 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi28 Mayıs 2026.
  46. ↑ Lowell K. Handy article Lilith Anchor Bible Dictionary
  47. ↑ Albenda, Pauline (2005). "The "Queen of the Night" Plaque: A Revisit". Journal of the American Oriental Society. 125 (2): 171-190. ISSN 0003-0279. 28 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi28 Mayıs 2026.
  48. ↑ Bible Review Vol 17 Biblical Archaeology Society – 2001
  49. ↑ Jacobsen, Thorkild (1987). "Pictures and pictorial language (the Burney Relief)". In Mindlin, M.; Geller, M.J.; Wansbrough, J.E. (eds.). Figurative Language in the Ancient Near East. London: School of Oriental and African Studies, University of London. pp. 1–11. ISBN 0-7286-0141-9.
  50. ↑ Gaster, T. H. (1942). A Canaanite Magical Text. Or 11:
  51. ↑ "University of Chicago Press Journals: Cookie absent". RCNi Company Limited (İngilizce). doi:10.1086/370809. 4 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2026.
  52. ↑ Hurwitz, Sigmund. Lilith, the First Eve. Switzerland: Daimon Verlag. p. 58. ISBN 385630522X.
  53. ↑ Langdon, Stephen (1914). Tammuz and Ishtar. Clarendon Press. p. 74.
  54. ↑ Mcdonald, Beth E. (2009). "In Possession Of The Night: Lilith As Goddess, Demon, Vampire". Sacred Tropes: Tanakh, New Testament, and Qur'an as Literature and Culture. Brill: 173–182.
  55. ↑ Langdon, Stephen (1911). "Grammatical Treatises Upon a Religious Text Concerning the ardat lili". Babyloniaca. IV: 187–191.
  56. ↑ Langdon, Stephen (1913). "Incantation in the "House of Light", Against the Harlot of Innini". Babylonian Liturgies. pp. 12–14.
  57. ↑ Scurlock, JoAnn; Andersen, Burton R. (2005). Diagnoses in Assyrian and Babylonian Medicine. Published by: University of Illinois Press.
  58. ↑ Geller, M. J. (1988). "New Duplicates to SBTU II". Archiv für Orientforschung. 35: 1-23. ISSN 0066-6440. 20 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi25 Haziran 2026.
  59. ↑ "CRRAI 47, 138-139 (P355876)". CDLI (İngilizce). 18 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  60. ↑ Gill, Nicholas Michael (February 2024). Sumerian and Akkadian in Old Babylonian Incantation Tablets. Johns Hopkins University. p. 232.
  61. ↑ "Isaiah 34 / Hebrew - English Bible / Mechon-Mamre". mechon-mamre.org. 2 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2025.
  62. ↑ Childs, Brevard S. (2001). Isaiah: A Commentary by Brevard S. Childs. The Old Testament library (1st ed.). Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-22143-0.
  63. ↑ "Isaiah 34 / Hebrew - English Bible / Mechon-Mamre". www.mechon-mamre.org. 18 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  64. ↑ Blair (2009), p. 27.
  65. ↑ Morray-Jones, Christopher R. A. (2002) A transparent illusion: the dangerous vision of water in Hekhalot. Brill. ISBN 9004113371. Vol. 59, p. 258: "Early evidence of the belief in a plurality of liliths is provided by the Isaiah scroll from Qumran, which gives the name as liliyyot, and by the targum to Isaiah, which, in both cases, reads" (Targum reads: "when Lilith the Queen of [Sheba] and of Margod fell upon them.")
  66. ↑ Jahrbuch für Protestantische Theologie 1, 1875. p. 128.
  67. ↑ "LEVY, MORITZ ABRAHAM - JewishEncyclopedia.com". www.jewishencyclopedia.com. 28 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2026.
  68. ↑ "The Old Testament (Vulgate)/Isaias propheta - Wikisource". la.wikisource.org (Latince). 27 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.
  69. ↑ "Latin Vulgate Bible with Douay-Rheims and King James Version Side-by-Side+Complete Sayings of Jesus Christ". www.latinvulgate.com. 10 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2026.

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Lilit&oldid=37432825" sayfasından alınmıştır