Shko te përmbajtja

Marke

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Marke
Marche
Rajon
Regione Marche
Flag of Marke
Flamuri
Coat of arms of Marke
Coat of arms
Vendndodhja e Markes në Itali
Vendndodhja e Markes në Itali
Location of Marke
ShtetiItalia
KryeqendraAnkona
Qeverisja
 • PresidentiFrancesco Acquaroli (Vëllezërit e Italisë)
Sipërfaqja
 • Total
9.344,54 km2 (360,795 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
1.480.545
 • Dendësia158,43/km2 (41,030/sq mi)
Ndarja administrative5 provinca
Numri i komunave225
Faqja zyrtarewww.regione.marche.it

Marke (italisht: Marche) është një rajon në Italinë qendrore, me kryeqendër Ankonan. Rajoni shtrihet nga Apeninet deri në Detin Adriatik dhe kufizohet me Emilia-Romanjan dhe San Marinon në veri, me Toskanan dhe Umbrian në perëndim, me Lacion dhe Abrucon në jug. Me 1.480.545 banorë më 1 janar 2025, Marke është një rajon me profil të fortë historik, kulturor dhe peizazhor, i njohur për bregdetin adriatik, qytetet historike dhe rrjetin e qendrave të mesme urbane.[1][2][3]

Që nga 6 tetori 2025 president i rajonit është Francesco Acquaroli.[4][5]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Marke karakterizohet nga një territor i zgjatur në drejtimin perëndim-lindje, që nga kreshtat apeninike deri në bregun adriatik. Pjesa perëndimore është malore dhe kodrinore, ndërsa pjesa lindore hapet gradualisht drejt ultësirave bregdetare dhe vijës detare. Kjo strukturë i ka dhënë rajonit një peizazh të larmishëm dhe një organizim historik të bazuar në lugina paralele që zbresin nga malet drejt detit.[2][3]

Territori përshkohet nga lumenj të shumtë me rrjedhë të shkurtër, që derdhen në Adriatik. Relievi më i lartë është Monte Vettore, në masivin e Maleve Sibilline. Bregdeti marchigian shtrihet për rreth 170 kilometra dhe përfshin plazhe, qytete bregdetare dhe porte të rëndësishme, sidomos në zonën e Ankonës.[6][3]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në antikitet territori i sotëm i Markes ishte i banuar kryesisht nga picenët, ndërsa në pjesën veriore u vendosën edhe galët senonë. Në shekullin IV p.e.s. u themelua Ankona nga kolonë sirakuzanë, dhe më pas rajoni u përfshi në botën romake, duke u romanizuar në mënyrë të thellë falë kolonive dhe rrugëve të mëdha si Via Flaminia.[7]

Në Mesjetë dhe në epokat pasuese rajoni u zhvillua si një hapësirë e qyteteve, komunave, zotërimeve kishtare dhe principatave lokale. Vetë emri Marche lidhet me konceptin historik të markës, domethënë një territori kufitar. Kjo rrënjë historike shpjegon edhe shumësin e emrit rajonal. Pas bashkimit italian, Marke u përfshi në shtetin kombëtar dhe ruajti një identitet të fortë të lidhur me qytetet historike dhe me peizazhin e tij të ndërmjetëm ndërmjet Italisë qendrore dhe asaj adriatike.[8][2]

Ndarja administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas të dhënave më të fundit, Marke përfshin 225 komuna dhe 5 provinca.[1][9]

Stema Emri shqiptar Emri italian Lloji Kryeqendra Komuna
Image Provinca e Ankonës Provincia di Ancona Provinca Ankona 47
Image Provinca e Askoli Piçenos Provincia di Ascoli Piceno Provinca Askoli Piçeno 33
Image Provinca e Fermos Provincia di Fermo Provinca Fermo 40
Image Provinca e Maçeratës Provincia di Macerata Provinca Maçerata 55
Image Provinca e Pezaro e Urbinos Provincia di Pesaro e Urbino Provinca Pezaro 50

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Me 1.480.545 banorë më 1 janar 2025, Marke është një rajon me dendësi mesatare në shkallë italiane. Popullsia shpërndahet në mënyrë relativisht të ekuilibruar ndërmjet brezit bregdetar, qendrave të mesme urbane dhe zonave të brendshme kodrinore. Qendrat kryesore janë Ankona, Pesaro, Fano, Askoli Piçeno, Maçerata, Civitanova Marche dhe Fermo.[1]

Një tipar i rëndësishëm demografik i Markes është mungesa e një metropoli të vetëm dominues si në disa rajone të tjera italiane. Në vend të kësaj, rajoni mbështetet mbi një rrjet qytetesh dhe qytezash të shpërndara, të lidhura fort me territoret përreth dhe me boshtin bregdetar adriatik.[2][3]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ekonomia e Markes mbështetet në një kombinim të industrisë së lehtë, ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, bujqësisë, shërbimeve, logjistikës dhe turizmit. Rajoni është njohur historikisht për një model zhvillimi të bazuar në prodhimin e shpërndarë territorial, në distriktet industriale dhe në specializimet e ndërmarrjeve lokale.[2]

Në të njëjtën kohë, bujqësia dhe prodhimet agro-ushqimore ruajnë një rol të rëndësishëm, sidomos në kodrat dhe ultësirat e rajonit. Turizmi mbështetet si në bregdetin adriatik, ashtu edhe në qytetet historike, në peizazhin kodrinor dhe në zonat malore të brendshme. Porti i Ankonës ka një rëndësi të veçantë për ekonominë dhe logjistikën rajonale, ndërsa Aeroporti ndërkombëtar i Ankonës shërben si infrastruktura kryesore ajrore e rajonit.[10][11]

Monumentet dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Marke ka një trashëgimi kulturore shumë të pasur, të shpërndarë në qytete, qendra historike, kisha, pallate, teatro dhe peizazhe të kultivuara. Rajoni është i njohur për lidhjen e tij me figura të mëdha të historisë italiane, si Raffaello Sanzio, i lindur në Urbino, dhe Giacomo Leopardi, i lidhur ngushtë me Recanatin.[2]

Në territorin rajonal ndodhen gjithashtu site me rëndësi ndërkombëtare. Më i njohuri është qendra historike e Urbinos, e përfshirë në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Krahas saj, Marke ruan një sistem të gjerë muzejesh, teatrosh historikë, itinerarësh kulturorë dhe vendesh arkeologjike e fetare që përbëjnë një element themelor të identitetit rajonal.[12][13]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Marke ka një sistem universitar të rëndësishëm për përmasat e saj. Institucionet kryesore janë Università Politecnica delle Marche në Ankona, Università degli Studi di Urbino Carlo Bo, Università degli Studi di Macerata dhe Università degli Studi di Camerino. Këto universitete luajnë rol të madh në formimin, kërkimin shkencor dhe jetën kulturore të rajonit.[14][15][16][17]

Prania e këtyre institucioneve, së bashku me rrjetin e qyteteve të mesme dhe me traditën kulturore të rajonit, e bën Marken një hapësirë shumë të rëndësishme për arsimin e lartë në Italinë qendrore.[18]

Transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Transporti në Marke ndjek kryesisht boshtin veri-jug të bregdetit adriatik dhe rrugët që lidhin bregdetin me brendësinë apeninike. Pozita gjeografike e rajonit e bën atë një nyje të rëndësishme të lidhjeve ndërmjet Italisë qendrore dhe asaj verilindore.[3]

Një rol të veçantë luajnë porti i Ankonës dhe aeroporti ndërkombëtar i rajonit, të cilët përbëjnë dy prej infrastrukturave më të rëndësishme për lëvizjen e mallrave, pasagjerëve dhe lidhjet ndërkombëtare. Rajoni i ka trajtuar këto infrastrukturë si elemente strategjike për zhvillimin territorial dhe logjistik.[19][20]

Sporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sporti ka një vend të rëndësishëm në jetën publike të Markes, si në nivel vendor ashtu edhe në promovimin turistik të territorit. Rajoni mbështet veprimtarinë sportive përmes nismave publike dhe promovimit të ngjarjeve sportive në shkallë të ndryshme.[21]

Territori marchigian është i përshtatshëm si për sportet detare në bregdetin adriatik, ashtu edhe për ecje, çiklizëm, alpinizëm dhe veprimtari outdoor në zonat kodrinore e malore. Kjo e bën Marken një rajon të përshtatshëm për turizmin aktiv dhe sportiv gjatë gjithë vitit.[22]

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 4 "Regione Marche - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 "Marche". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 "Marche". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  4. ↑ "Francesco Acquaroli (Presidente)". Regione Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  5. ↑ "Scheda Presidente della Giunta regionale Francesco Acquaroli". Consiglio regionale delle Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  6. ↑ "Marche". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  7. ↑ "Marche". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  8. ↑ "Marche". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  9. ↑ "Le province delle Marche per popolazione" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  10. ↑ "Porto di Ancona: Regione e Autorità Portuale tracciano il cronoprogramma degli interventi strategici per lo sviluppo dello scalo". Regione Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  11. ↑ "Aeroporto Internazionale di Ancona". Aeroporto delle Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  12. ↑ "Historic Centre of Urbino". UNESCO World Heritage Centre (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  13. ↑ "Cultura". Regione Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  14. ↑ "Identità di Ateneo". Università Politecnica delle Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  15. ↑ "Università di Urbino Carlo Bo". Università di Urbino Carlo Bo (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  16. ↑ "Università di Macerata". Università degli Studi di Macerata (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  17. ↑ "Università di Camerino". Università degli Studi di Camerino (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  18. ↑ "Voucher per Master Universitari e Corsi di Perfezionamento Post-Laurea" (PDF). Regione Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  19. ↑ "Porto di Ancona: Regione e Autorità Portuale tracciano il cronoprogramma degli interventi strategici per lo sviluppo dello scalo". Regione Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  20. ↑ "Aeroporto Internazionale di Ancona". Aeroporto delle Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  21. ↑ "Sport e tempo libero". Regione Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  22. ↑ "Marche Outdoor". Regione Marche (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Marke&oldid=2974203"