Galiziera
Galiziera edo galegoa[1] hizkuntza erromantzea da. Galizian (Espainia) hitz egiten da eta bertan izaera koofiziala du gaztelaniarekin batera. Halaber, Asturiaseko mendebaldean (eonaviera esaten zaio eta asturieraren eragin handia du) eta Gaztela eta Leongo erkidegoko Bierzo (Leon) eta As Portelas / Las Portillas (Zamora) eskualdeetan ere hitz egiten da, estatus koofizialik izan gabe. Horrekin batera, Extremadurako Jalimako bailarako (Caceres) hiru herritan hitz egiten den mintzaira (Extremadurako fala) galizieratzat jotzen dute hizkuntzalari batzuek.
Hiru milioi lagun inguruk hitz egiten dute galiziera.
Portugesarekin batera, sistema linguistiko bakarra osatzen du, galego-portugesa, bi hizkuntza horien arteko antzekotasunak handiak baitira. Gauzak horrela, zenbait autoreren ustez, Portugal iparraldean mintzatzen dena ere galizieratzat jo beharko litzateke[2].
Zenbait sektorek (erreintegrazionista edo lusista deituak) galizierarako beste idaztarau bat proposatzen dute, portugesetik gertuago dagoena. Sektore horiek Associaçom Galega da Língua elkartean biltzen dira batik bat.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizierazko izena latinezko gallaecus (Gallaeciari dagokiona) izenetik dator, Hispaniako ipar-mendebaldean antzinako herri zeltak (galaikoak) bizi ziren lurraldea. Eskualde horretan Erromako hizkuntza inposatu zenean, ondoriozko hizkerak bertako biztanleen jentilizioa heredatu zuen.
Gallaecia antzinako probintzia erromatarrean hitz egiten zen latin arruntetik dator. Probintzia horrek gaur egungo Galizia, Portugal iparraldea, Asturiasko Printzerria, Leóngo probintzia eta Zamorako probintziaren zati bat hartzen zituen.
Kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hona hemen bere kokapen zehatza eta hedapena:
Galizia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Espainiako Galiziako Autonomia Erkidego osoan galiziera hitz egiten da, gaztelaniarekin batera hizkuntza propioa eta koofiziala baita. Hainbat dialekto-aldaera daude lurraldearen barruan.
Gaztela eta Leon
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galiziarekin muga egiten duten Gaztela eta Leongo ipar-mendebaldeko eremuetan galiziera hitz egiten da. Bierzo eskualdearen mendebaldean, Leongo probintzian, hiztunak daude, eta kopurua eta garrantzia murriztu egiten dira zenbat eta ekialderago, eta Zamorako probintzian ere bai, Sanabria eskualdearen mendebaldean, As Portelas izenekoan.
Bierzon galizieraz hitz egiten da 23 udalerritan, zehazki Balboa, Barjas, Borrenes, Cacabelos, Candín, Carucedo, Carracedelo, Corullón, Oencia, Puente de Domingo Flórez, Sobrado, Toral de los Vados, Trabadelo, Vega de Valcarce eta Villafranca del Bierzo, eta Arganza, Benuza, Camponaraya, Fabero, Peranzanes, Ponferrada, Toreno del Sil, Priaranza del Bierzo eta Vega de Espinareda udalerrien zati batean ere.
As Portelas inguruan galizieraz hitz egiten da 5 udalerritan: Hermisende, Lubián, Pías eta Porto, eta baita Calabor pedanian ere, Pedralba de la Pradería udalerrian.
Bierzon araututako irakaskuntza baimentzen da, Galiziako Juntako Hezkuntza Kontseilaritzaren eta Gaztela eta Leongo Hezkuntza Kontseilaritzaren arteko akordio baten arabera. 844 ikaslek ikasten dute Berziako bederatzi udalerritan, 47 irakasleren eskutik. Gainera, Gaztela eta Leongo Autonomia Estatutuko 5. artikuluan honako hau adierazten da: «Galiziera eta hizkuntza-modalitateak errespetatu eta babestuko dituzte normalean erabiltzen diren lekuetan».
Asturias
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Eztabaida politikoa dago Eo-Navia eskualdeko Asturiasko Printzerriko kontzeju mugakideetan hitz egiten den galizieraren nortasunari buruz, hau da, ekialdeko galizieraren aldaera dialektalen barruan sartu behar den (Galizieraren Errege Akademia, Instituto Galego da Lingua, Espainiako Hizkuntza Sustatzailea (PROEL), eonaviegoa galegoaren ekialdeko blokearen barruan sartzen baitute, galaiar-asturiera izenarekin), edo, aldiz, astur-leondar taldearen barruan berezko izaera duen hizkuntzatzat hartu behar den, Asturiasko Hizkuntzaren Akademiak dioen bezala.
19 kontzejutan hitz egiten da, Boal, Castropol, Coaña, El Franco, Grandas de Salime, Ibias, Illano, Pesoz, San Martín de Oscos, Santa Eulalia de Oscos, San Tirso de Abres, Tapia de Casariego, Taramundi, Vegadeo eta Villanueva de Oscoseko kontzeju guztietan, bai eta Allande, Degaña, Navia eta Villayóngo kontzejuen mendebaldean ere.
Extremadura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Portugalekin muga egiten duten Jalamako haraneko hiru udalerritan (Valverde del Fresno, Eljas eta San Martín de Trevejo) fala hitz egiten da, Iberiar penintsulako galaikoportugesaren hirugarren adar bat ote den ala ez ados ez dagoen hizkuntza bat, Beirasko antzinako portugaldar bat leonera eta gaztelaniazko supergeruzekin edo leonera eta gaztelaniazko superestratuak dituen galiziar bat, eremu horietan finkatu ziren Errekonkistan parte hartu zuten galiziarretatik datorren historialari batzuk baieztatuz. Bloque Nacionalista Galegok (BNG) eskualde horretan galizieraren irakaskuntza ezartzea proposatzen zuen bitartean, Extremadurako Batzordeak erabat baztertu zuen proposamena.
Beste lurraldeetan
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2003an Kataluniako Generalitateak egindako inkesta linguistiko batek galego-hiztunak erakusten zituen Katalunian. Populazioaren estrapolazioaren arabera, 61 400 biztanle katalanek jotzen zuten galegoa lehen hizkuntzatzat, 21.000k hizkuntza propiotzat eta 11300ek ohiko hizkuntzatzat.
Hispanoamerikako galiziarren komunitateek hizkuntza hitz egiten jarraitzen dute, bereziki Buenos Airesen (Argentina), Caracasen (Venezuela), Montevideon (Uruguai), Habanan (Kuba) eta Mexiko Hirian. Europako gainerako herrialdeetan nahiko prekarietate handiarekin mantentzen dute, eta Brasilen portugaldar brasildarraren moldaketekin eta birekin irauten du.
Hiztun kopuruari dagokionez, galegoa 146. postuan dago munduko zerrendan, non 6700 hizkuntza baino gehiago dauden.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizieraren historia (edo galegoarena) Iberiar penintsulako ipar-mendebaldean latin arruntak eta bertako hizkuntza zeltek bat egitean hasi zen, mendeetan zehar bilakaera sakona izan duen hizkuntza erromantzea sortuz. Portugesarekin lotura estua du, jatorri bera baitute.
Hona hemen galizieraren historiaren garai nagusiak:
Jatorria eta Gallaeciako latina (V-IX. mendeak)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erromatarrak penintsularen ipar-mendebaldera iritsi zirenean, bertako herriek (galaikoek) beren hizkuntzak zerabiltzaten. Erromanizazioarekin batera, latin arrunta ezarri zen. Erromatar Inperioaren gainbeheraren ostean, Sueboen Erresuma sortu zen Gallaecia lurraldean. Garai hartako isolamendu geografiko eta politikoak latina bereiztea eragin zuen, eta galiziera-portugesa izeneko hizkuntza dote berrirako bidea ireki zuen.
Loraldia: Galiziera-portugesaren urrezko aroa (XII-XIV. mendeak)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori zenean, latinaren aldaerak indartu egin ziren. Horietako bat Erdi Aroko galiziera edo galaikoportugesa zen.
Erdi Aroan, galiziera ez zen soilik herriaren ahozko hizkuntza, Gorteetako eta lirikako hizkuntza nagusia bihurtu zen penintsula osoan.
Erregeek (Alfontso X.a Jakituna, adibidez) eta trobadoreek galaikoportugesez idazten zituzten beren poemak (Cantigas de Santa María ezagunak, kasu).
Galizieraz idatzita aurkitu den dokumentu zaharrena 1228koa da [3]. Castro Caldelaseko foru bat da: Foro do bo burgo do Castro Caldelas, Leongo Alfontso IX.ak Orenseko probintziako herri hari emanda, urte horretako apirilean. Latino-galiziera-portugesa dokumenturik zaharrena Portugalden aurkitu da, eta Sozelloko Elizari emandako dohaintza da. Egun, Toore do Tomboko Artxibo Nazionalean dago eta 870. urte ingurukoa dela pentsatzen da.
Erdi Aroan, galaikoportugesa okzitanierarekin batera trobadoreek Iberiar Penintsulan erabili zuten ama hizkuntza izan zen.

XII. mendetik aurrera, Portugalgo konderria Galiziatik bereizi zenean, Erdi Aroko galiziera bitan zatitzen hasi zen: egungo galizieran eta portugesan. Biak guztiz XIV. mendean garatzen dira.
Erdi Aroaren amaieran, galiziar noblezia gaztelania erabiltzen hasi zen eta, horren ondorioz, gaztelania galizieraren gainetik jarri zen. Horrek guztiak galiziera esparru publikoan ez erabiltzea ekarri zuen (diglosia). Gaztelaniaren eraginak, isolamenduaz gain (portugeseran arkaismoak direnak galizieran ez izatea ekarri zuen), galiziera portugesetik urrundu zuen, Portugalgo Erresumako hizkuntza ofiziala zenetik. Gainera, Erresuma itsasoaz haraindi zabaldu zen. Galizian XIX. mende bukaera arteko garaiei mende ilunak deitzen zaie. XIV. mendetik aurrera, arrazoi politikoengatik (Portugalgo Erresuma independente gisa finkatzea eta Galizia Gaztelako Koroaren menpe geratzea), galiziera eta portugesa elkarrengandik banatzen hasi ziren, bakoitzak bere bidea hartuz.
Mende Ilunak (XVI-XVIII. mendeak)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Errege-erregina Katolikoek Galiziako Erresuma bereganatu zutenean, botere politiko eta administratiboa gaztelaniadunen esku geratu zen.
Galiziera eremu publiko, idatzi eta kultuetatik erabat desagertu zen, administrazioan gaztelania ezarri baitzen derrigorrez.
Idazten ez zen arren, hizkuntza ez zen hil, herri xehearen (nekazari, arrantzale) eguneroko ahozko hizkuntza izaten jarraitu baitzuen.
Rexurdimento edo Berpizkundea (XIX. mendea)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kataluniako Renaixença edo Euskal Herriko pizkundearen antzera, XIX. mendearen erdialdean Rexurdimento zeritzon galizieraren kultura eta literatura berpiztea gertatu zen.
Mugimendu honen ikur nagusia Rosalia de Castro izan zen. Bere Cantares Gallegos (1863) liburuarekin, galizieraz idatzitako literatura duindu eta prestigioa itzuli zion hizkuntzari.
Garai honetan hasi ziren hizkuntzaren normalizazioaren eta defentsaren aldeko lehen urratsak, XIX. mende bukaeran, Rosalía de Castro, Curros Enríquez, Valentín Lamas Carvajal eta Eduardo Pondalek ere paper nabarmena izan zuten.
XX. mendea: Errepresioa eta Ofizialtasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galiziera literaturara eraman zuten eta ia poesian baino ez zen erabiltzen. XX. mende hasieran, galiziar nazionalismoko alderdiak galiziera mitinetan erabiltzen hasi ziren. 1906an, Real Academia Galega sortu zen, hizkuntza zabaltzeaz eta babesteaz arduratzen zena. 1936ko Autonomia Estatutuan galiziera hizkuntza koofizial bilakatu zen gaztelaniarekin batera.
Espainiako Gerra Zibilaren ostean, diktadura frankistak gogor jazarri zuen galiziera (euskara eta katalana bezalaxe), eremu publikotik desagerraraziz eta erabilera zigortuz.
1978ko Espainiako Konstituzioarekin eta 1981eko Galiziako Autonomia Estatutuarekin, galizierak izaera koofiziala lortu zuen gaztelaniarekin batera. 1983an Hizkuntza Normalizatzeko Legea onartu zen, eskoletan eta hedabide publikoetan (TVG) sartzea ahalbidetu zuena.
Gaur egungo egoera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gaur egun 2 milioi pertsona baino gehiagok hitz egiten dute galizieraz. Ulermen maila oso altua den arren, azken urteotan kezkak sortu dira, hiri eta gazteen artean gaztelania indarra hartzen ari delako eta transmisio naturala apaltzen ari delako.
Galiziar Letren Eguna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Urtez urte, maiatzaren 17an Día das Letras Galegas ospatzen da Real Academia Galegak hautatutako idazle baten omenez. Instituzioek eta talde soziokulturalek egun hori galizieraren erabilera bultzatzeko erabiltzen dute, baita galiziar literatura ezagutarazteko ere.
Kronologia txikia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1906ko irailaren 30ean Real Academia Galega (RAG) sortu zuten. Manuel Murguia lehenengo presidente izan zen 1923 arte; tarte hartan guztian Rosalia de Castro poeta nabarmendu zen. Sorrera baino lehen, Emilia Pardo Bazan izan zen aitzindari nagusietakoa.
- 1942tik 1977ra RAG erakundeak ia klandestinitatean ibili behar izan zuen, Francoren diktadura zela eta.
- 1982an akordioa lortu zuten arautze lanetan, "Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego" arauen bidez.
- 1983an aurreko urteko arautzearekin ados ez zegoen AGALek "Estudo crítico das normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego" argitara eman zuen.
- 2003an 1982ko arau ofizialak berrikusi zituzten.
- 2007an Galiziako Xuntak martxan jarri zituzten galescola izeneko zentroak, 0-3 urteko haurrei zuzendutakoak.
Galizieraren dialektoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Real Academia Galega (RAG) eta Instituto da Lingua Galega (ILG) taldeek Galiziako bereizketa dialektologikoan hiru dialekto bereizten dituzte, bakoitzak bere berezitasunekin.
Galizieraren hiru bloke edo dialekto multzoak hauek dira:

- Mendebaldeko galiziera: Coruñako probintzia osoan, Pontevedrako probintziaren mendebaldean eta Lugoko probintzia nahiz Ourenseko probintziako puntu zehatz batzuetan hitz egiten diren hizkera-aldaerak biltzen ditu.
- Erdialdeko galiziera: Galiziako erdigune osoa hartzen duen eta hizkuntzaren aldaera nagusiak biltzen dituen dialekto-blokea da. Coruñako probintziako barnealdean, Pontevedrako probintziako ekialdean eta Lugoko probintziako nahiz Ourenseko probintzialo eskualde gehienetan hitz egiten da.
- Ekialdeko galiziera: Galiziako ekialdean, Lugoko probintziako eta Ourenseko probintziako ekialdeko eremuetan, eta Galiziatik kanpoko lurralde mugakideetan, Asturiasko mendebaldean dagoen Eo-Navia eskualdea (Eonaviera), Leongo probintziako ipar-mendebaldeko Bierzo eskualdean eta Zamorako probintziako mendebaldeko Sanabria eskualdearen mendebaldeko muturrean, hitz egiten den bloke dialektala da.
Galizieraren isoglosen adibideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Seseo
- Gheada
- Cheísmo-teísmo
- ti-tu
- el-il
- isto-esto
- ons-os-ois
- cantabamos-cantábamos
- cantades-ás-ais-andes
- colleu-colliu
- colliches-eches-estes
- partiu-parteu
- irmán-irmá-irmao
- mazán-mazá
- llo-llelo
- moito-uito-uto-utio
- catro-cuatro
- ver-mirar
- año-cordeiro
- ela-εla
- espiga-mazaroca-paolla
- queixo
- ubre
Erabilera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gaur egun, galizieraren erabilera handiagoa da landa-eremuan eta txikiagoa hirietan, gazteleraren eraginez. Hala ere, Galiziako hizkuntza erabilerari buruzko galdeketan, biztanleriaren % 80k galiziera erabiltzen du eta biztanleen % 91,04k daki (2001eko errolda) [4]. Espainiako nazionalitate historikoen artean, galiziera da gehien erabiltzen dena baina katalanak baino onarpen sozial txikiagoa du. Galizierak frankismoan politika zentralisten errepresioa jasan zuen eta Erdi Aroaren amaieratik galiziarrek beraiek galiziera baserritarren eta behe mailako gizartearen hizkuntzatzat hartzen du. Kontuan hartu behar da, hizkuntza propioa duten Espainiako beste lurraldeekin alderatuz (Katalunia, Valentziako komunitatea, Balearrak, Nafarroa eta Euskal Autonomia Erkidegoa), Galizian ez zela gaztelaniazko hiztunen immigraziorik gertatu eta horrek mapa soziolinguistikoan eragina izan du. Praktikan, galiziarrek gaizki zaindutako galiziera darabilte, gaztelaniaren lexikoa, fonetika eta prosodia sartzen dute baina galizieraren eraikuntzak mantentzen dituzte. Hirietan, gaztelania eta galizieraren arteko nahasketa hitz egin ohi da, castrapo deitzen dena.
| Urtea | Galiziera | Gaztelania | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Beti galizieraz mintzatzen da | Galiziera gaztelania baina gehiago | Galizieraren erabateko erabilera | Gaztelaniaz galizieraz baina gehiago | Beti gaztelaniaz mintzatzen da | Gaztelaniaren erabateko erabilera | |
| 2003 | %43,0 | %18,2 | %61,2 | %18,7 | %19,6 | %38,3 |
| 2008 | %30,0 | %26,4 | %56,4 | %22,5 | %20,0 | %42,5 |
| 2013 | %30,8 | %20,1 | %50,9 | %22,0 | %26,0 | %48,0 |
| 2018 | %30,3 | %21,6 | %51,9 | %23,1 | %24,2 | %47,4 |
| 2023 | %24,0 | %21,5 | %45,5 | %23,7 | %29,2 | %52,9 |
Galizieraren korronte arautzaileak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaztelaniak galizieran eragin nabarmenak egin ditu, batez ere azkeneko mendean zehar, horregatik, galizieraren babeserako erakundeek, nagusiki Real Academia Galegak (RAG), egun mintzatzen den galizierarengandik zertxobait urruntzen diren zenbait arau ezarri ditu. Galizieraren leheneratzearen aldekoen proposamenak hurrena ageri direnen tankerakoak izan dira: -vel, -com eta -aria atzizkiak txertatzea. Aldiz, bada antzeko asmoekin dabilen beste korronte bat, autonomista izena jasotzen dutenak, hauek ere beraien proposamenak aurkeztu dituzte; -bel, -za, aría atzizkiak txertatzea, adibidez.
Galizieraren nortasunaren inguruan mintzatzerakoan ere bada eztabaida, izan ere, gizartearen zati batek galiziera eta portugesa bi hizkuntza ezberdin gisa hartzen ditu, baina beste zati batek, hizkuntza berdinaren bi dialekto bezala ditu. Datu zehatzetara joaten bagara, hizkuntzon bi hiztunek, bakoitzak bere hizkuntzan hitz egingo balu, elkarri % 85 ulertuko liokete.[5] Nortasunaren inguruko ikuspegiak ere eskualdeka banatuta daude, Ourense eta Pontevedra probintzietako hiztunek hurbilago ikusten dute mintzatzen duten hizkuntza portugesetik, iparraldekoek ez bezala.
Egun, hiru korronte ari dira galiziera arautu nahian, baina bakoitzak baliatzen duen metodoak bere alde onak eta txarrak ditu. Autonomisten korronteak gaztelaniatik hartzen ditu konponbide ortografiko gehienak: horrek asko zailtzen du galizieraren berezko zenbait fonemen idatzizko adierazpena, gazteleran ez direlako erabiltzen. Leheneratzaileen proposamena ez da batere ezaguna galiziarren artean, hargatik, zenbaitek proposamena fonetika portugesarekin lotzea ekarri du, nahiz eta hori ez izan korrontearen asmoa, desberdintasun ugari baitituzte. Portugesaren ortografia erabiltzearen alde agertzen den korrontea lusistena da: horrek ere bere akatsa du, portugesak erabiltzen dituen zenbait fonema ez dituelako galizierak. Azpimarratzekoa da adituek ez dakitela azken bi proposamen horiek zer-nolako onespena duten gizartean, oraindik ez delako galdeketa ofizialik egin.
Hiru korronteen araudiek grafema zentzugabeak dituzte (alde fonetikotik ikusita) beren barnean: adibidez, egungo araudi ofizialak fonema bera adierazteko zenbait grafema erabiltzen ditu, gaztelaniaren eragin nabarikoa. Grafema horiek hurrenak dira, besteak beste: b/v, c/z, c/qu.
Hizkuntza multzoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Real Academia Galega (RAG) eta Instituto da Lingua Galega (ILG) erakundeek zehaztutako galizieraren banaketa dialektologikoaren arabera, hiru hizkuntza multzo bereiz daitezke galizieraren barruan, eta bakoitzak bere berezitasunak ditu. Mendebaldeko multzoak Rias Baixas barne hartzen du eta Santiago Compostelakoara iristen da. Erdiko multzoa Galiziako lurraldearen zatirik handienean hedatzen da. Ekialdeko multzoak, berriz, Galiziako ekialdeko eskualdeak eta Asturiasko (Eo-Navia), Leongo (Bierzoko herri batzuk) eta Zamorako (As Portelas/Las Portillas) lurralde mugakideak biltzen ditu.
Multzo horien arteko desberdintasunik nabarmenetakoa -n bukaera duten hitzekin plurala sortzeko modua da. Banatzen dituzten isoglosak cans / cas dira —ekialdeko eta erdiko multzoetan, hurrenez hurren— eta cas / cais —erdiko eta mendebaldeko multzoak, hurrenez hurren horiek ere—.
Lindley Cintra filologo portugaldarrak galizieraren dialektoak galiziar-portugaldar diasistemaren parte gisa ikertu zituen. Portugalen egile erreferentziala den horrek galiziera bi aldetan banatu zuen: batetik, mendebaldekoa (han, gheada (/g/ fonemaren aspirazioa gertatzen da, hots, ingelesaren antzeko /h/ aspiratua) eta, bestetik, ekialdekoa, fenomeno hori ez duena.
Hezkuntza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galescola izeneko eskolak 2007-08 ikasturtean abiatu zituzten, 0 eta 3 urte arteko haurrei begira eta Galiziako Xuntak sustatuta (PSG eta BNG). 2010ko hamarkadan zehar Galizian Galiziako Alderdi Popularra egon zen agintean, gehiengo absolutuarekin eta honek, galizieraren ahultzea ekarri zuen hezkuntzari zegokionean. Espainiako beste zenbait autonomia erkidegoetan gertatu zen moduan, galizierak indarra galdu zuen modu nabarian, Europako Kontseiluaren gaitzespena ere jaso zuen alderdi honen politikak.[6] 2010tik aurrera, Galiziako Autonomia Erkidego osoan eskolak ikasleen gehiengoak duen ama-hizkuntzaren arabera ematen dira, hau da, ikasturte batean matrikulatzen diren ikasleen gehiengoak lehen hizkuntza gisa gaztelera badu, hizkuntza hori ezarriko zaie gainerako ikasleei. Alberto Núñez Feijóo Galiziako Xuntako lehendakariak abiarazi zuen legea aurretik martxan egon zen beste bat ordezkatzeko sortu zen, zehazki, PSG eta BNG alderdiak gobernuan egon zirenean onartu zen araudia atzera bota zuen lege berriak. Antzinako araudi horren arabera, galizierak zuen lehentasuna autonomia erkidegoko eskola guztietan eta sarritan, muga nabariekin bazen ere, hizkuntza hau hobesten zen eskolak ematerako orduan.[6]
Hamarkada hartan onartu zen lege berriak, Europako Kontseiluaren arabera, Europako Hizkuntza Gutxituen Kartari iskin egiten zion. Horretaz gain, Galiziako Hizkuntzen Normalizaziorako Plana ere ez zuen betetzen. Alderdi Popularraren mendeko Galiziako Xuntak ez zuen galiziar gaztediaren elebakartasunaren erantzukizuna bere gain hartu, beste arrazoi batzuen ondorio zela argudiatu baitzuen.[6] Datu zehatzetara jotzen badugu, 2009an Galiziako eskolen % 35ek galizieraz ikasteko aukera ematen zuen; 2012an baina, PP boterera iritsi ondoren, eskolen % 4,96k baino ez zuen ematen klaserik Galiziako berezko hizkuntzan.[7] Hau da, herrialdeko eskolen % 95ek baino gehiagok gaztelaniaz eta ingelesez baino ez ditu ematen klaseak. Bestalde, gurasoen nahia datu horietatik urrun dabil: izan ere, gurasoen % 35 inguruk klaseak bi hizkuntzetan (galizieraz eta gaztelaniaz) ematea nahi du.[7]
Egoera soziolinguistikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizian
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jarraian Galizian bertan galizieraren egoera soziolinguistikoa adierazten duten zenbait taula eta irudi ageri dira.
2000ko hamarkadan
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Galizieraren erabilera (2001) | |||||||
| Osotara | Beti | Batzuetan | Inoiz ez | ||||
| Osotara | 2.587.407 | 1.470.836 | % 56’84 | 783.780 | % 30’29 | 332.791 | % 12’86 |
| 5 urtetik 9ra | 101.840 | 38.329 | % 37’63 | 48.651 | % 47’77 | 14.860 | % 14’50 |
| 10 urtetik 14ra | 122.747 | 50.891 | % 41’46 | 60.430 | % 49’23 | 11.426 | % 9’30 |
| 15 urtetik 19ra | 156.950 | 69.760 | % 44’44 | 66.343 | % 42’27 | 20.847 | % 13’28 |
| 20 urtetik 24ra | 207.341 | 95.008 | % 45’82 | 77.044 | % 37’15 | 35.289 | % 17’01 |
| 25 urtetik 29ra | 213.402 | 96.059 | % 45’01 | 79.586 | % 37’29 | 37.757 | % 17’69 |
| 30 urtetik 34ra | 201.392 | 94.785 | % 47’06 | 72.506 | % 36’00 | 34.101 | % 16’93 |
| 35 urtetik 39ra | 193.342 | 96.992 | % 50’16 | 65.641 | % 33’95 | 30.709 | % 15’88 |
| 40 urtetik 44ra | 191.180 | 104.074 | % 54’43 | 60.615 | % 31’70 | 26.491 | % 13’85 |
| 45 urtetik 49ra | 174.056 | 100.166 | % 57’54 | 51.965 | % 29’85 | 21.925 | % 12’59 |
| 50 urtetik 54ra | 168.473 | 102.227 | % 60’67 | 46.607 | % 27’66 | 19.639 | % 11’65 |
| 55 urtetik 59ra | 163.029 | 106.103 | % 65’08 | 39.920 | % 24’48 | 17.006 | %10’43 |
| 60 urtetik 64ra | 135.040 | 94.459 | % 69’94 | 27.844 | % 20’61 | 12.737 | % 9’43 |
| 65 urtetik gorakoak | 558.615 | 421.983 | % 75’54 | 86.628 | % 15’50 | 50.004 | % 8’95 |
| Galizieraren ezagutza (garapena) | ||||
| Data | Ulertzen dute | Hitz egiten badakite | Irakurtzen badakite | Idazten badakite |
| 1991ko errolda | % 96’96 | % 91’39 | % 49’30 | % 34’85 |
| 2001eko errolda | % 99’16 | % 91’04 | % 68’65 | % 57’64 |
Iturria: Plano Xeral de Normalización da lingua galega[Betiko hautsitako esteka]
2010ko hamarkadaz geroztik
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Galizian galiziera oso errotuta izan den hizkuntza bat izan da beti, Frankoren diktadura garaian ere indar handiz ibiltzeraino, nahiz eta debeku latzak jaso. Goiko tauletan ikusten den gisara, ofizialtasuna lortu ondoren, XX. mendearen azken hamarkadatik XXI. mendeko lehenengora hiztun kopurua, proportzioan, mantendu egin da eta ulertzeko gaitasuna duten pertsonen kopurua berriz, areagotu. Galizierazko alfabetatze mailak jaso du baina igoerarik handiena, ia hogei puntukoa. Hala ere, aipatutako garaian hiztunen zati handi batek oraindik ez zekien ez irakurtzen ez eta idazten galizieraz.
IGEk 2011an egin zuen azken azterketa soziolinguistikoaren ondoren, datuak berritu ziren eta, zenbait ondorio interesgarri ateratzeko aukera izan genuen, jarraian irakurri ahalko dituzuen bezala. Galiziako gobernuaren mendeko erakundearen esanetan, galiziera lehen hizkuntza edo hizkuntza erabiliena bezala erabiltzen zuten pertsonen kopurua jatsi egin zen azken hamar urtetan, bereziki hiri handi eta eremu populatuetan. 2001. urteko datuak aztertuz gero, Vigo eta A Coruña hiria zein haren inguruko beste hiriak salbu, gainerako eremu guztietan galiziera, gutxienez, % 20tik gora mintzatzen zela ikus dezakegu. Egia da hala ere, urte hartan Lugo, Ourense eta Pontevedra hirietan galiziera gehien erabiltzen zuten hiztunen ehunekoa ez zela oso altua izan. Hamar urteren ostean, 2011n, Galiziako mapa asko aldatu zen da, gai horri zegokionean. Galizieraren lehen mailako hiztunak edo hizkuntza gehien erabiltzen dutenen kopurua murriztu egin da, neurri handi samarretan. Probintziarik kaltetuenak Pontevedra eta A Coruña dira: izan ere, Vigo hiriaren eskualdean ehunekoak modu argian murriztu dira. Bestalde, herrialdearen hiriburuan, Santiago de Compostelan ere galiziera nagusiki erabiltzen zuten hiztun kopurua % 20an murriztu zen. Iparralderago, A Coruñan eta Ferrolen zein haien inguruko herrietan, mota horretako hiztunak oso urriak ziren. Aurrez aipatu ez arren, Lugo eta Ourense probintzietan ere nabaritu zen galiziera nagusiki erabiltzen zuten hiztunen galera, gehienbat hiriburuetan eta hiri handietan, hala nola, Monforte de Lemosen eta O Barco de Valdeorrasen.
Jaitsiera horrek are ondorio kezkagarriago batera eramaten gaitu adituen arabera: izan ere, gazteen artean indarra galtzen ari da galiziera, bereziki azken hamarkadan. 2003tik 2008ra bitartean, gehienetan galizieraz mintzatzen zirenen kopurua % 13an jatsi zen, gaztelaniaz hitz egiten zutenen mesedetarako. Hala, gehienetan galizieraz hitz egiten zutenen kopuruan 2008an % 30,29koa zen.[8] Ama hizkuntza gisan ere indarra galdu zuen hizkuntzak, 2000ko hamarkadaren amaieran eta 2010ko hamarkadaren hasieran jaio zirenen artean, % 18k baino ez zuen txiki-txikitatik jaso, berriz ere gaztelaniaren mesedetarako.[9]
Galiziatik at
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galiziatik kanpo (Gaztela eta Leongo ingurune galizieradunetan eta Asturiasko Eo-Navian), galiziera ez da ofiziala, eta hortaz, berari buruzko ikerketak urriak dira lurraldeotan. Asturiasen kasuan, eonavierak koofizialtasunera iritsi gabe, nolabaiteko onarpen instituzionala du, baina galizieratzat jo gabe.
Erreintegrazionismoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hainbat kultura-erakundek galiziera defendatzen dute galiziera-luso-afrikar-brasildar hizkuntza-diasistemaren barietate diatopiko gisa, mundu osoan portugaldar izenez ezagutzen dena, eta "reintegrazionista" izeneko araudia sustatzen dute, portugesaren oso antzeko galiziar ortografia onartzean datzana. Erregresazionisten arabera, diasistemaren barietate desberdinen arteko aldea gaztelaniaren barietate desberdinen arteko diferentziarekin aldera daiteke. Duela ia mende bat Johán Vicente Viqueirak (1919an) eta Ricardo Carvalho Calerok 1981ean errepikatu zuten, flandriera eta nederlanderaren arteko harremanarekin ere alderatu dira.
Erakunde horien artean daude Associação de Amizade Galiza-Portugal (AAG-P), Associaçom Galega da Língua (AGAL) eta Movimento Defesa da Língua (MDL). Galizieraren "erabateko normalizazioa" deritzotena lortzeko estrategia ezberdinak proposatzen dituzte, osagarriak izan arren, Castelaok Beti Galizian (Sempre en Galiza) idazlanean definitu zuenaren arabera: "egun batean galiziarrek eta portugesek hizkuntza berean hitz egin eta abestuko dute".
Itzultzaileen ustez, NOMIGa izenekoek galizieraren erdalduntzea aldarrikatzen dute, Ñ eta LL bezalako letrak eta digrafoak erabiliz (X letrari egotzitako balio palatal frikatiboa G+e, i eta J gaztelaniaren erabileren mendekoa ere bada), atzizkiak erabiltzean, hala nola, -ble, -ción, -ería (bertakotzat jotzen direnengatik -vel, -çom, -aria) eta gaztelaniaren patroiari buruzko lexiko "normatibizatuan".
Duela gutxi sortu da Portugalgo Academia Galega da Língua Portuguesa erakundeak, AGLP (2008), Portugalgo Parlamentuan jaso dena. Galiziako hainbat kultura-erakundek Galiziako lexikoaren ekarpen gisa aurkeztutako hiztegi bat egiten lagundu dute. Hiztegi hori Portugaleko Hiztegi Ortografikoan (VOLP) eta Lisboako Zientzien Akademiaren hiztegian sartu da, portugesaren barietate guztien aberastasuna bateratzen eta bateratzen duen egungo Akordo ortografikoaren politikari jarraiki.
Autonomisten eta erregresazionisten arteko eztabaida
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galiziera jarrera erregresazionistaren ("galegoa galaiar-portugesaren kobarietatea da portugesarekin batera") eta autonomistaren ("galegoa berezko hizkuntza da") artean eztabaidatzen da. Tesi erregresazionisten jatorria Galiziako bibliografia autoktonoan eta Portugalgo lan filologikoan dago, hala nola Luís Filipe Lindley Cintra erromanista portugaldarrak portugesari buruz egindako sailkapen dialektalean. Lehen jarreraren aldekoek bigarrenak galizieraz "isolazionistak" deitzen dituzte, eta bigarrenaren aldekoek, berriz, lehen "lusistak" (hitz horrek itzultzaileentzat dituen ñabardurak gorabehera, ikus: Erreintegrazionismo).
Ziur aski, horregatik, hizkuntza-eztabaida urratu egin da proposamen horietako bakoitzak duen oinarri politiko eta ideologikoaren ondorioz. Alde batetik, berrezarkuntza nazionalismo galiziarrarekin identifikatu da ("arredismoa", galizieraz) [eskatutako hitzordua], baita Portugalekin lurraldea bateratzearekin ere (nahiz eta badirudi ideia hori ez dagoela jarrera erregresazionisten atzean). Bestalde, erregresazionistek autonomistak "espainolistatzat" jotzen dituzte, eta funtsean galiziera gaztelaniaren mesedetan desagertu nahi dutela salatzen dute, ortografian, lexikoan, fonetikan, sintaxian eta morfologian gaztelaniara hurbilduz. Hizkuntzaren barrukotzat jo izan den eztabaida bat da, baina, horretan, gaztelaniarekiko hurbiltasun- edo urruntasun-harremanaren papera eta bi hizkuntzek gizartean izan behar duten papera nabarmentzen dira. Hori dela eta, eztabaida jarrera bateraezinetan egon da luzaroan.
Bai araudi erregresazionistak, bai araudi autonomistak, konnotazio politikoak dituzte Galizian. Izan ere, erreintegrazionismoaren defendatzaile batzuk nazionalismo galiziarrarekin lotutako pertsonak dira, eta autonomismoaren defendatzaileetako batzuk eskuinarekin lotutakoak. Hala ere, badira bere jarrera aukera politikoekin ez lotzea behin eta berriz eskatzen duten erregresazionistak, eta badira Adolfo Dominguez bezalako «lusistak» aldarrikatzen diren galiziarrak, horregatik gaztelaniari uko egin gabe.
Halaber, ez zuen bere garaian mugimendu errintegrazionistaren zatiketak eztabaida konpontzen lagundu [eskatutako hitzordua]. Autonomistek liskar txikiekin araudi bakarra mantentzen zuten bitartean (batez ere araudi ofiziala izateak dakarren laguntzari esker), itzultzaileak bi multzotan banatzen ziren, antzeko bi araudi defendatzen zituztenak, baina desberdinak portugesera "hurbiltzeko" mailari dagokionez. Horien artean, bere garaian "minimoen arau" gisa ezagutzen zena, laurogeita hamar urtera arte BNGk lagunduta, erabiliena zen. Proposamen hori, neurri batean, RAG arauaren barruan lehentasunezko eredu gisa onartu da 2003tik, BNG-PSdG (2005-2009) Batzarraren balizko gobernu baten hurbiltasuna agerian geratu zenetik [eskatutako hitzordua]. Lusisten jarrera ere egon da, galegoa idazteko portugesari buruzko akordio ortografikoa zuzenean erabiltzea defendatzen baitute, galiziera eta portugesa hizkuntza bereko tokiko bariedade desberdinak direla uste baitute.
Portugalgo unibertsitateei eta ikerketa-zentroei dagokienez, dialekto galegoak portugesaren zati gisa aztertzen dira, eta horrek ez du inolako konnotazio politikorik.
Azken mugimenduak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2003ko uztailaren 12an, Galiziako Errege Akademiak NOMIGak aldatzea onartu zuen. Aldaketa-proposamenaren aurretik, lan handia egin zen Asociación Socio-Pedagóxica Galega elkarteak babestutako arau-adostasuna lortzeko. Horren ondorioz, Instituto da Lingua Galegak eta Galiziako hiru unibertsitateetako Filologia Galiziarreko sailek proposamen bat onartu zuten, eta erakunde eta kolektibo askok babestu zuten.
Arau berriak, "adostasunaren araudi" izenekoak, ez zituzten, ordea, elkarte erreintegraziostek eta lusistek babestu; izan ere, aldaketek irismen txikia zutela eta proposamen itzultzaileak baztertzen zituztela pentsatu zuten, eta ofizialtasun horrek ez zituela harremanetan jarri edozein proposamen adostutarako.
Hona hemen sartutako aldaketetako batzuk:
- Ez da gomendatzen artikuluaren "bigarren forma" delakoa idatziz adieraztea; hala, "cousa aldatu" idaztea gomendatzen da, lehen gomendatutako "cousa aldatu" idatzi beharrean.
Dena "apenas", "amodo", "devagar" edo "acotío" (lehen bananduta idazten ziren) bezalako hitzekin batera idaztea gomendatzen da.
- Dena "apenas", "amodo", "devagar" edo "acotío" (lehen bananduta idazten ziren) bezalako hitzekin batera idaztea gomendatzen da.
- '-aría' ("concellaría") eta 'ao' ("ó" beharrean) uzkurdurak erabiltzea gomendatzen da, baina -ble ("imposible") amaitzea gomendatzen da oraindik ere, -belen ("imposíbel") aurrean [cita necesario]. Lehentasunezkotzat jotzen da, halaber, galdera- eta harridura-ikurrak esaldiaren amaieran bakarrik erabiltzea.
- '-zo' edo '-za' (lehen '-cio', '-cia' bakarrik idazten ziren) amaierarekin hitz berriak sartzen dira, adibidez: "espazo", "servizo", "diferenza" edo "sentenza". Horrela, Galiza izendapena tradizional eta literariotzat hartzen da, eta araudi berriak onartu egiten du.
- Oro har, 'c' letra '-ct-' eta '-cc' talde kontsonantikoetatik desagertzen da aurretik 'i' o 'u' bokalak badituzte. Adibidez: "dizionarioa" edo "ditatua".
- Onartzen da "até" (= arte, preposizioa, kasu askotan aurreko "ata", "leku" eta "deika", denbora), "porén" (= hala ere), "estudante" (= estudiante) edo "cuxo" (= cuyo) artikulu erlatiboa, lehen onartu gabeak, erabiltzea. 'q' letrari "que" izena emango zaio, eta ez "cu".
Portugesera hurbiltzeko mailaketa desberdinek 1990eko Acordo ortografikoa elementu erreferentzial gisa onartzen dutela dirudi, bai AGLP Akademiak zuzenean haren erabilera aldarrikatzen baitu, bai AGAL elkarteak berriki (2017) egindako proposamen ortografikoa akordio horretara egokitu baitu (Galizieraren Ortografia Mpdernoa).
Autonomismoa, erreintegrazionismoa eta lusismoa Galiziarko gizartean
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaztelaniak galizieran duen eraginaren ondorioz, hizkuntza horretako araudiek ahozko galizieratik pixka bat aldendutako arauak ezarri dituzte. Adibidez, proposamen itzultzaile batzuk (hala nola -vel, -çom, -aria atzizkiak) eta autonomista batzuk (-bel, -za, -aría atzizkiak).
Galiziar gizartearen zati batek galiziera eta portugesa hizkuntza desberdintzat hartzen ditu, eta beste alde batek galiziera eta portugesa hizkuntza bereko dialektotzat. Bi hizkuntzen arteko ulergarritasuna % 85ekoa da (estimatua R. A. Hall, Jr., 1989). [42] Pertzepzio horrek eragin geografiko-dialektalak ere baditu, batez ere Pontevedrako eta Ourense hegoaldeko jendearengan, hizkuntza bereko dialektotzat hartzen baitira.
Hiru hizkuntza-korronteek beren ahulguneak dituzte. «Proposamen autonomistak» gaztelaniaren ortografiaren soluzio gehienak hartzen ditu, eta horrek eragotzi egiten du, askotan, gaztelaniaz existitzen ez diren fonemak idatziz irudikatzea. «Proposamen erregresazionista» ez du ezagutzen Galiziako gizarteak, eta horrek, zenbait kasutan, araudi hori lusismoarekin edo portugesaren fonetikarekin okerreko lotura izatea eragiten du, dauden desberdintasun fonetikoak agerikoak izanik. «Proposamen lusistan», portugesarekin partekatutako ortografia-soluzioetako batzuk ez dira beharrezkoak galizieraz, galiziarrak ez baititu portugesaren fonema batzuk erabiltzen eta ez baititu idazketan irudikatu behar. Azken bi jarrera horiei buruz ez dago estatistika ofizialik gizartean duten ezarpen-maila zehazteko.
Araudi guztiek gordetzen dituzte zentzu fonetikorik ez duten zeinu grafikoak; adibidez, araudi ofizialak zeinu grafikoak gordetzen ditu, horietako batzuk Gaztelako ortografiatik jasoak, hala nola (b/v, c/z, c/qu fonema bera edo h mututasuna izendatzeko).
Hala ere, nazioarteko ortografia-akordioari dagokionez, edozein arau grafikok berezko duen konbentzionaltasuna dela eta, gaur egungo portugesaren grafia bateratua, berez, hurbilago edo egokiagoa dela portugesaren beste edozein aldaera estandarrentzat baino (Brasil, Portugal, etab.).
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizieraren ezaugarri nagusiak hizkuntza erromanikoen familian duten jatorriak eta bere bilakaera historikoak baldintzatzen dituzte. Portugesarekin lotura estua du, jatorri bera dute: galaikoportugesa, eta gaztelaniaren eragin handia jaso du.
Hona hemen bere ezaugarri linguistiko garrantzitsuenak, hainbat multzotan banatuta:
Ezaugarri fonetikoak (Ahoskera)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Zazpi bokal: Gaztelaniak ez bezala, galizierak 7 bokal ditu tonu indartsuan (azentudunak): /a/, e irekia (/ɛ/), e itxia (/e/), /i/, o irekia (/ɔ/), o itxia (/o/) eta /u/.
- Ez dago bokal nazalik: Portugesak ez bezala, galizierak galdu egin zituen bokal nazalak mendeetan zehar.
- Gheada eta seseo: Eskualde batzuetan gertatzen diren fenomeno artikulatorioak dira. Gheada "g" letra "h" hasperendu gisa ahoskatzea da (adibidez, gato -> jato moduko zerbait). Seseo "c" eta "z" erako hotsak "s" gisa ahoskatzea da.
- Ez dago "j" gaztelaniarrik: Standardean ez dago gaztelaniazko "j" hots belarrik (jota); horren ordez, "x" letrarekin idazten den hots marruskatzaile palatala erabiltzen da (euskarazko "x" bezalakoa, adibidez: viaxe).
Ezaugarri morfologikoak eta sintaktikoak (Gramatika)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu enklitikoak: Artikuluak (o, a, os, as) aurreko hitzarekin lotu eta aldatu egiten dira hitz hori "-r" edo "-s" letraz amaitzen bada (adibidez: comer o pan -> come-lo pan; tódolos días).
- Izenordain klitikoen kokapena: Izenordainak aditzari lotuta joan ohi dira atzetik (axúdame, dixónmo), eta esaldi negatiboetan edo galdegileetan aurrera pasatzen dira.
- Aditz-sistema:
- Ez dauka aditz konposaturik (ez da erabiltzen haber + partizipioa gaztelaniaz bezala). Iragana adierazteko iragan bakuna erabiltzen da (eu cantei, euskarazko "nik kantatu nuen" bezala).
- Infinitibo pertsonala: Portugesean bezala, infinitiboari pertsona-markak gehitu dakizkioke (para irmos nós -> gu joateko).
- Elkartasun datiboa: Solaskidearen interesa edo inplikazioa bilatzeko izenordain bat gehitzen da esaldian, nahiz eta sintaktikoki beharrezkoa ez izan (adibidez: Non choveche nada -> Ez digu batere euririk egin).
Lexikoa (Hiztegia)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Jatorri latindarra du nagusiki.
- Zeltar substratua: Garai bateko hizkuntza zeltetatik jasotako hitz ugari gorde ditu, batez ere naturarekin, topografiarekin eta nekazaritzarekin lotutakoak (adibidez: corredoira, empanada, lousa).
- Galaikoportugesaren funtsa: Portugesarekin lexikoaren %85 baino gehiago partekatzen du, nahiz eta azken mendeetan gaztelaniaren eragina jaso eta mailegu asko jaso dituen.
Galiziera eta Portugesaren aldaratzea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Galiziera (RAG) | Galiziera (AGAL) | Portugesa | Brasilgo portugesa | Euskara |
|---|---|---|---|---|
| Bo día / Bos días | Bom Dia | Bom Dia / Bons dias | Bom Dia | Egunon |
| Como te chamas? | Como te chamas? / Como você se chama? | Zein da zure izena? | ||
| Quérote / Ámote | Amo-te | Te amo / Amo você | Maite zaitut | |
| Desculpe | Barkatu | |||
| Grazas | Obrigado | Eskerrik asko | ||
| Benvido / Benvindo | Bem-vindo | Ongietorri | ||
| Adeus | Agur | |||
| Bai | Sim | Baldin... | ||
| Non | Nom | Não | Ez | |
| Can | Cam | Cão | Cachorro (Usa-se menos Cão) | Txakur |
| Avó /aˈbo/ | Avô /ɐˈvo/ | Avô / Vô | Aitona | |
| Xornal | Jornal | Egunkari | ||
| Espello | Espelho | Ispilu | ||
| Xuíz / Xuíza | Juiz / Juíza | Espaile | ||
| Desexo | Desejo | Desio | ||
| Hoxe | Hoje | Gaur | ||
| Pedra | Harri | |||
| Xarope | Jarabe | |||
| Facultade | Faculdade | Fakultate | ||
| Dificultade | Dificuldade | Zailtasun | ||
| Dereito | Direito | Eskubide/Zuzenbide | ||
| Estranxeiro | Estrangeiro | Atzerritar | ||
| Onte | Ontem | Atzo | ||
| Xogo | Jogo | Joko | ||
| Xofre | Enxofre | Azufre | ||
| Xadrez | Xake | |||
| Oportunidade | Aukera | |||
| Probabilidade | Probabilitate | |||
Gure Aita
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Galiziera (RAG) | Gallego (AGAL) | Portugesa | Astur-leonera | Euskara |
|---|---|---|---|---|
| Noso Pai que estás no ceo: | Nosso Pai que estás no Céu: | Pai Nosso que estais no Céu: | Nuesu Pai que tas nu cielu: | Gure Aita zeruetan zaudena: |
| santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. | santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. | santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. | santificau seya'l tou nome, venga a nós el tou reinu, ya fáigase la tua voluntá eiquí na tierra como nu cielu. | santu izan bedi zure izena, etor bedi zure erreinua, egin bedi zure nahia, zeruan bezala lurrean ere. |
| Danos hoxe o noso pan de cada día; | O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; | O pão nosso de cada dia nos dai hoje; | El pan nuesu de cada dia dánoslo; | Emaiguzu gaur egun honetako ogia; |
| e perdóanos as nosas ofensas como tamén perdoamos nós a quen nos ten ofendido; | e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; | Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido; | ya perdona las nuesas ufiensas mesmo que nós perdonamos a los que mos ufienden; | barkatu gure zorrak, guk ere gure zordunei barkatzen diegunez gero; |
| e non nos deixes caer na tentación, mais líbranos do mal. | e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal. | e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal. | ya nun mos deixes cayer na tentación ya llíbranos del mal. | eta ez gu tentaldira eraman, baina atera gaitzazu gaitzetik. |
| Amén. | Amen. | Amém. | Amén. | Amen. |
Asteko egunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Galiziera (RAG) | Galiziera (AGAL) | Portugesa | Euskara | |
|---|---|---|---|---|
| Luns | Segunda feira | Segunda-feira | Astelehena | |
| Martes | Terza feira | Terça-feira | Asteartea | |
| Mércores | Cuarta/corta feira | Quarta-feira | Asteazkena | |
| Xoves | Quinta feira | Quinta-feira | Osteguna | |
| Venres | Sexta feira | Sexta-feira | Ostirala | |
| Sábado | Larunbata | |||
| Domingo | Igandea | |||
Urteko hilabeteak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Galiziera (RAG) | Galiziera (AGAL) | Portugesa | Euskara |
|---|---|---|---|
| Xaneiro | Janeiro | Urtarrila | |
| Febreiro | Fevereiro | Otsaila | |
| Marzo | Março | Martxoa | |
| Abril | Apirila | ||
| Maio | Maiatza | ||
| Xuño | Junho | Ekaina | |
| Xullo | Julho | Uztaila | |
| Agosto | Abuztua | ||
| Setembro | Iraila | ||
| Outubro | Urria | ||
| Novembro | Azaroa | ||
| Decembro | Dezembro | Abendua | |
Literatura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizierazko literatura galizieraz idatzitako obra literarioen multzoa da, historian zehar loraldi eta krisi garai oso markatuak igaro dituena. Erdi Aroko urrezko aroaren ondoren, mende ilunak (Séculos Escuros) bizi izan zituen hizkuntzak, harik eta XIX. mendean Rexurdimento (Pizkundea) iritsi zen arte. Gaur egun, heldutasun erakustaldi handia duen literatura modernoa da. Galizierazko literaturaren bilakaera hiru eremu nagusitan bana daiteke:
Erdi Aroko Galaikoportugesa (XII-XIV. mendeak)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erdi Aroan, galiziera eta portugesa hizkuntza bera ziren (galaikoportugesa) eta Península Iberikoko lirika tradizio aberatsena osatu zuten, gaztelaniaren kaltetan ere poesiari lotutako hizkuntza nagusia bihurtuz.
- Cantigas: Garai honetako erakusgarri nagusiak dira. Hiru motatakoak ziren: cantigas de amigo (maitalearen zain dagoen emakumearen ahotik), cantigas de amor (gorteko maitasuna) eta cantigas de escarnio e maldicir (satirikoak eta kritikoak).
- Idazleak: Martin Codax, Bernal de Bonaval eta Airas Nunes bezalako trobadoreak nabarmendu ziren. Alfontso X.a Jakitunak ere hizkuntza honetan idatzi zituen bere Cantigas de Santa María ezagunak.
Mende Ilunak eta Rexurdimentoa (XIX. mendea)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XIV. mendearen amaieratik aurrera, Gaztelaren presio politiko eta ekonomikoaren ondorioz, galiziera eremu kulturaletik desagertu zen (ez ordea ahozko jatorrizko erabileratik). Garai honi Mende Ilunak (Séculos Escuros) deitzen zaio. XIX. mendearen erdialdean, ordea, Rexurdimentoa (Pizkundea) iritsi zen, kultura eta hizkuntza berreskuratzeko mugimendu indartsua:
- Rosalía de Castro: Galizierazko literaturaren sinbolo nagusia da. Bere Cantares Gallegos (1863) liburuaren argitalpenak markatzen du berpizkunde honen hasiera, galiziar herriaren aldarrikapena eta hizkuntzaren duintasuna ardatz hartuta.
- Beste idazle funtsezkoak: Eduardo Pondal (Galiziako ereserkiaren testuaren egilea) eta Manuel Curros Enríquez (krisialdi soziala eta antiklerikalismoa jorratu zituena).
XX. mendea eta egungo literatura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mendearen hasieran, Xeneración Nós (Vicente Risco, Alfonso Daniel Rodríguez Castelao) mugimenduak literatura modernizatu eta saiakera nahiz narratiba landu zituen. Frankismoaren zentsura eta debekuen ostean (non erbestean mantendu zen bizirik sormena), XX. mendearen amaieran literaturak lege-babesa eta normalizazio bidea aurkitu zituen.
- Egile garaikide klasikoak: Álvaro Cunqueiro (magia eta mitoen maisua), Celso Emilio Ferreiro (poesia soziala) eta Gonzalo Torrente Ballester.
- Gaur egungo izen handiak: Manuel Rivas (O lapis do carpinteiro), Suso de Toro, Yolanda Castaño (poesian) edota Ledicia Costas (haur eta gazte literaturan nahiz helduen narratiban).
Urtero, maiatzaren 17an, Galizierazko Letren Eguna (Dia das Letras Galegas) ospatzen da, urtero idazle historiko baten figura eta obra omentzeko.
Musika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizierazko musikak (Música en galego,) loraldi ikaragarria bizi du. Tradizioz folkari eta musika zeltari lotuta egon bada ere, gaur egun mota guztietako estiloak biltzen ditu (popa, musika elektronikoa, trapa edota rocka), sustraiak eta abangardia maisuki uztartuz.
Hona hemen galizierazko musikaren panorama ulertzeko funtsezko talde eta abeslariak, estiloz estilo sailkatuta:
Folk berria eta tradizioaren fusioa (Loraldi Garaikidea)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaur egun arrakasta gehien duten taldeek Galiziako folkloreko perkusioak eta ahotsak pop zein musika elektronikoarekin nahasten dituzte.
- Tanxugueiras: Hirukote honek iraultza ekarri du panderetei eta aturuxo tradizioari elektronika txertatuz. Benidorm Fest-en izandako arrakastaren ostean, nazioartean ezagunak egin dira.
- Baiuca: Elektronika organikoaren maisua. Galiziako kantu tradizionalak eta gaita bezalako instrumentuak hartu eta klubean dantzatzeko moduko erritmo elektroniko bilakatzen ditu.
- Fillas de Cassandra: Ahots indartsuz osatutako bikotea, pianoa, elektronika eta mito klasikoak folklorearekin uztartzen dituena.
- Sés (María Xosé Silvar): Kantautore indartsua, folk, rock eta blues doinuak nahastuz letra politiko eta feministak aldarrikatzen dituena.
Popa eta musika urbanoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- The Rapants: Pop-rock dibertigarri eta dantzagarria egiten duen taldea, Galiziako gazteen artean erabat arrakastatsua.
- Boyanka Kostova: Galizierazko traparen aitzindariak. Euren buruari "landa-twerk" (twerking rural) estiloaren sortzaile deitzen diote, musika urbanoa eta herri-kultura umorez lotuz.
- Ortiga: Autotunea, kunbia eta erritmo karibearrak galizieraz jorratzen dituen proiektu dantzagarri eta berezia.
- Grande Amore: Post-punk eta techno ilun bezain itsaskorra, klub gautarretako sentimenduak galizieraz oihrikatzen dituena.
Folk tradizionala eta klasikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galiziako musika munduan ezaguna egin duten talde historikoak, folk zelta eta akustikoari lotuak:
- Luar na lubre: 1980ko hamarkadatik martxan dagoen talde mitikoa, folk zeltaren ikur nagusietako bat. Mike Oldfield musikariak euren "O son do galo" abestia bertsio-berritu zuenean mundu osora zabaldu ziren.
- Milladoiro: Galiziako folk eszenaren zutabe historikoa. Instrumentu tradizionalei ikuspegi akademiko eta sinfonikoa eman zieten.
- Carlos Núñez: Mundu mailako gaitajole ezaguna; askotan bere abestiak instrumentalak badira ere, galizierazko kolaborazio ugari egin ditu.
Rocka, punka eta protesta musika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Os Resentidos: Antón Reixak 80ko hamarkadan sortutako Vigo mugimenduko talde ikonikoa. Euren "Fai un sol de carallo" abestia ereserkia da Galizian.
- Dakidarría: Ska, punk eta rock borrokalaria egiten duen talde historikoa, beti galizieraren eta justizia sozialaren alde.
- A Banda da Loba: Rock eta pop-folk melodikoa, emakumeen hitzak eta poesia galiziarra oinarri dituena.
Euskal Herriarekin zubiak ere ugariak izan dira: adibidez, Negu Gorriak edota Oskorri taldeek kolaborazio estuak izan dituzte Galiziako eszenarekin. Gaur egun, Nós bezalako proiektu kolektiboek eta Orgullo Galego plataformak erakusten dute galizierazko musika bizirik, anitz eta berritzaile dagoela
Zinema
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizierazko zinemak (bereziki Novo Cinema Galego mugimenduaren bidez) loraldi artistiko ikaragarria bizi du, nazioarteko zinemaldi nagusietan (Cannes, Berlin, Donostia) ezagupen handia lortuz. Sorkuntza indartsu honek hizkuntza propioa, Galiziako paisaia, identitatea eta itsasoarekiko lotura uztartzen ditu, egile-zinema berritzaile eta sakon baten bidez.
Galizierazko zinemagintzaren mugarri eta izenburu nagusiak honako hauek dira:
Mugarri garrantzitsuenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- O Corno (Jaione Camborda, 2023): Donostiako Zinemaldian Urrezko Maskorra irabazi zuen galizierazko lehen filma izan zen. Donostiarra den arren, Cambordak Galizian garatu du bere ibilbidea eta ezarri du mugarri hau.
- O que arde (Oliver Laxe, 2019): Canneseko Zinemaldian indar handiz sartu eta Un Certain Regard saileko Epaimahaiaren Saria eskuratu zuen, Galiziako baso-suteak eta landa-eremuko bizitza modu hipnotikoan erakutsiz.
- As bestas (Rodrigo Sorogoyen, 2022): Nahiz eta zuzendaria galiziarra ez izan, pelikula Galiziako barnealdeko herrixka batean kokatzen da eta elkarrizketa ugari galizieraz ditu. 9 Goya sari irabazi zituen.
Azken urteetako estreinaldi aipagarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Sirât (Oliver Laxe): Canneseko zinemaldian aurkeztua eta Epaimahaiaren Sari Nagusia jaso duena, zuzendari galiziarraren nazioarteko oihartzuna berretsiz.
- Romería (Carla Simón): Vigo inguruan kokatua, 80ko eta 90eko hamarkadetako heroinaren izurriteak utzitako arrastoak eta familia-memoria aztertzen ditu, galizierazko elkarrizketekin.
- Matria (Álvaro Gago, 2023): Galiziako itsasertz industrialeko emakume langile baten borroka egunerokoa kontatzen duen film sozial zuzen eta gordina.
- Rondallas (Daniel Sánchez Arévalo): Itsasontzi baten urperatzeak komunitate batean utzitako dolua eta musika kolektiboaren bidezko suspertzea jorratzen ditu.
- Lúa vermella (Lois Patiño, 2020): Mitoak, itsasoa eta Galiziako unibertso izpirituala lotzen dituen ikus-entzunezko lan poetiko eta berritzailea.
Hedabideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galizierazko hedabideen ekosistema askotarikoa da eta azken urteetan asko hazi da ingurune digitalean, nahiz eta irrati-telebista publikoa den hedabide nagusia. Sektorea egituratzeko eta indartzeko, tokiko eta esparru osoko hedabide independente asko biltzen dituen Asociación de Medios en Galego (AMEGA) elkartea dago martxan.
Hona hemen galiziera hutsean edo nagusiki galizieraz lan egiten duten hedabide garrantzitsuenen zerrenda, euskarriaren arabera banatuta:
Telebista eta irrati publikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- CRTVG (Compañía de Radio-Televisión de Galicia): Eskualdeko komunikazio talde publiko nagusia da.
- Televisión de Galicia (TVG): 1985ean sortua, galiziera hutsean emititzen duen telebista kate nagusia.
- Radio Galega (RG): Galiziera hutsezko irrati publiko erreferentea.
Prentsa idatzia eta digital nagusia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Nós Diario: Paperean (asteartetik larunbatera) eta bertsio digitalean argitaratzen den galizierazko egunkari nazional bakarra. Sermos Galiza proiektutik jaio zen.
- Praza.gal: Erreferentziazko egunkari digital independentea, gizarte, politika eta kultura gaietan espezializatua.
- Galicia Confidencial: Galizierazko egunkari digital beteranoenetako bat, batez ere informazio politikoan eta iritzian zentratua.
Irrati eta telebista alternatiboak / Digitalak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Nós Televisión: Eduki kultural eta sozialak eskaintzen dituen telebista plataforma digital pribatu eta independentea.
- Cuac FM: Coruñako irrati komunitario historikoa, galizierari eta tokiko kulturari leku nabarmena eskaintzen diona.
Espezializatuak eta aldizkariak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- GCiencia: Zientzia eta teknologia zabaltzeko galizierazko atari nagusia, sari ugari jaso dituena.
- Campo Galego: Nekazaritza, abeltzaintza eta landa-inguruneko informazioan espezializatutako egunkari digitala.
- Código Cero: Teknologia Berrien inguruko informazio aldizkaria.
- Revista Luzes / O Salto Galiza: Gizarte kronika eta ikerketa kazetaritza jorratzen duten hilabetekari eta proiektu kritikoak.
Tokiko informazio sareak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Sare lokalak, (Xa Sarea): Galiziako eskualde ezberdinetan tokiko informazioa galizieraz ematen duten egunkari digitalak, hala nola Lugo Xa, Ourense Xa, A Mariña Xa, edota A Peneira eta Lindeiros.
Elkarte eta kultur eragileak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galiziako hizkuntza-erakunde eta elkarte nagusiak, bai eta Galizian euskararekiko edo kulturen arteko zubiekiko harremana lantzen dutenak ere, honako hauek dira:
Galizia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Galiziera sustatzeko eta srautzeko erakunde ofizial eta instituzionalak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Real Academia Galega (RAG): Galizieraren hizkuntza-arauak ezartzen eta bere ondare kulturala babesten duen erakunde nagusia da.
- Consello da Cultura Galega (CCG): Galiziako kulturaren eta hizkuntzaren azterketa, sustapena eta defentsa sustatzen dituen erakunde publikoa.
- Secretaría Xeral de Política Lingüística: Galiziako Xuntaren saila, administrazioan, hezkuntzan eta gizartean galizieraren erabilera sustatzeko ardura duena.
- Unibertsitateetako Hizkuntza Normalizaziorako Zerbitzuak: Santiago de Compostelako Unibertsitateak, Coruñako Unibertsitateak eta Vigoko Unibertsitateak beren zerbitzu propioak dituzte goi-mailako hezkuntzan galiziera sustatzeko.
Elkarte eta mugimendu sozialak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- A Mesa pola Normalización Lingüística: Galizieraren eskubideen alde eta hizkuntzaren normalizazioaren alde lan egiten duen herri-elkarte handiena eta ezagunenetako bat.
- Asociación Galega de Lingüística (AgAL): Galizieraren azterketa zientifikoa eta normalkuntza hizkuntzalaritzaren ikuspegitik bultzatzen duen elkartea. (Gogoan izan sektore honetan portugesarekiko lotura azpimarratzen duten korronteak ere badaudela).
- Asociación Socio-Pedagóxica Galega (AS-PG): Hezkuntza arloan eta irakasleen artean galiziera sustatzen duen elkartea.
- Abertal: Gazteen artean galizieraren erabilera eta kontzientzia linguistikoa bultzatzen dituen mugimendua.
Tokiko administrazioa eta sareak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Alingua (Galizieraren Aldeko Udal eta Entitateen Elkartea): Galizieraren erabilera tokiko eremuan, udalerrietan eta aldundietan, sustatzeko eta koordinatzeko sortutako sarea eta elkartea.
Asturias
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asturiasen galiziera edo galego-asturiano / eonaviarra, mendebaldeko mugaldean hitz egiten dena) sustatzeko eta babesteko hainbat erakunde eta elkarte daude. Hona hemen garrantzitsuenei buruzko xehetasunak:
Erakunde eta organo ofizialak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Secretaría Llingüística del Navia-Eo: Academia de la Llingua Asturianaren (ALLA) barruan sortutako organoa da. Bere helburu nagusia Eo-Navia eskualdeko hizkuntza-aldaera aztertzea, babestea eta estandarizazio-prozesuan laguntzea da.
- Asturiasko Printzerriko Gobernua: Lurralde honetako hizkuntza-ondarea arautzeko eta bultzatzeko lege-esparruak kudeatzen ditu, nahiz eta hizkuntzaren estatus zehatzaren inguruko eztabaidak egon asturierarekin eta galizierarekin lotuta.
Gizarte Zibileko Elkarteak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Axuntar (Asociación prá normalización del galego de Asturias): Eskualde honetan galizieraren normalizazioaren alde lan egiten duen elkarte nabarmena da. Gobernuen arteko lankidetza bultzatzen saiatzen dira irakaskuntza ofiziala bermatzeko.
Bestelako kultura-elkarte lokalak: Eo-Navia eskualdeko udalerri ezberdinetan (Taramundi, Boal, Vegadeo, san Tirso de Abres, etab.) bertako hizkerak eta kultura tradizionala mantentzeko ekimenak sustatzen dituzten tokiko taldeak ere badaude.
Gaztela eta Leon
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bierzo (Leongo probintzia)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bierzo eskualdean galizieraren erabilera, defentsa eta sustapena bultzatzen dituen elkarte ezagun eta nagusietako bat hau da:
- Fala Ceibe (edo Fala Ceive): Ponferradan egoitza duen kultura-kolektibo eta elkartea da. Urteak daramatzate eskualdean galizieraren normalizazioaren alde lanean, besteak beste, galizieraren irakaskuntza publikoa ikastetxeetan bermatzea eskatuz, toponimia galiziarra berreskuratuz eta hizkuntzaren eskubide eta babes instituzionalaren alde eginez.
Sanabria (Zamorako probintzia)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sanabriako galizieraren (eta oro har gaztelaniazko mugako lurraldeetako hizkuntza-ondarearen) kasuan, sustapen instituzionala eta kulturala hainbat erakunde eta programaren eskutik etortzen da. Hauek dira eragile nagusiak:
Erakunde publikoak eta lankidetza hitzarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Xunta de Galicia eta Gaztela eta Leongo Juntaren arteko hitzarmena: Erakunde hauek elkarlanean bultzatzen dute "Galiziar Hizkuntza Sustatzeko Programa" (Programa de promoción de la lengua gallega) Sanabriako eta El Bierzoko eskualdeetan. Honi esker, ikastetxeetan galiziera ikasteko aukera eskaintzen zaio ikasle tokitarrari.
Tokiko elkarteak eta kultur ekimenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Instituzio publikoez gain, herritarren mailan badira hizkuntza eta ondarea babesteko lan egiten duten elkarteak:
- Criosanabria: Alta Sanabriako eta Senabrés eskualdeko hizkuntza minorizatuak, galiziera eta bere aldaerak, ikertu, babestu eta artxibatzeko ekimenak bultzatzen dituen elkartea da. Bertatik abiatu dira, adibidez, eskualdeko hizkuntza-ondarea digitalizatzeko eta aztertzeko proiektuak.
Euskararen eta galizieraren arteko zubiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara eta Galiziera Unibertsitateetan: Espainiako estatuko hizkuntza gutxitu edota koofizialen arteko harreman akademikoak ohikoak dira; hainbat unibertsitate-fakultatek , adibidez, Euskal Herriko Unibertsitatean zein Santiago de Compostelako Unibertsitatean truke kulturalak, hizkuntza-ikasketak eta lankidetza proiektuak garatzen dituzte euskararen eta galizieraren artean. Euskal Etxeek Galizian edo Galiziar Etxeek Euskal Herrian antolatzen dituzten jarduerek bi herrialdeen arteko senidetzea eta hizkuntzen bizipen partekatua sustatzen dituzte.
Hiztegia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Bo día / Bos días = Egun on.
- Como te chamas? = Nola duzu izena?
- Quérote / Ámote = Maite zaitut.
- Desculpe = Barkatu.
- Grazas = Eskerrik asko.
- Benvido / Benvida = Ongi etorri.
- Si = Bai.
- Non = Ez.
- Can = Txakur.
- Avó /aˈbo/ = Aitona.
- Periódico / Xornal = Egunkari.
- Espello = Ispilu.
- Terra = Lur.
- Ceo = Zeru.
- Auga = Ura.
- Lume = Su.
- Home = Gizon.
- Muller = Emakume.
- Xantar = Jan.
- Grande = Handi.
- Pequeno = Txiki.
- Noite = Gau.
- Día = Egun.
- Hoxe = Gaur.
- Gharbaxe: Xirimiri.
- Morriña / saudade = Herrimin.
- Laranxa = Laranja.
- Chave = Giltza.
- Cadeira = Aulki.
- Xanela / Fenestra = Lehio.
- Luscofusco: Ilunabarra, argia eta iluntasunaren arteko une hori.
Erakunde ofizialak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hedabideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Galiziako Irrati-Telebista Konpainia (CRTVG): hedabide publikoa, Galiziako Xuntak kudeatuta eta 1984an sortua.
- Telebista publikoa: "TVG".
- Galiziako Irrati publikoa: "Radio Galega".
- Beste batzuk:
- Llengües Vives buletina.
Literatura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak (PDF), Euskaltzaindia. 2010eko abenduaren 14an kontsultatua.
- ↑ Galiziera Ethnologue-n (2008ko maiatzaren 19an ikusia)
- ↑ http://www.consellodacultura.org/mediateca/pubs.pdf/doc_en_galego.pdf
- ↑ https://web.archive.org/web/20100215032113/http://www.xunta.es/linguagalega/arquivos/PNL22x24_textointegro%29.pdf
- ↑ Jr., John H. Hall (1989ko abuztuaren 26a), «Beyond Knowing?», Science News, 136 (9): 139, doi:10.2307/3973872, ISSN 0036-8423. 2019ko otsailaren 2an kontsultatua.
- 1 2 3 Ormazabal, Mikel; Vizoso, Sonia; Zafra, Ignacio; Bohórquez, Lucía (2018ko otsailaren 18a), «Cuatro modelos educativos para la España plurilingüe», El País (Gaztelaniaz), ISSN 1134-6582. 2019ko otsailaren 22an kontsultatua.
- 1 2 Lombao, David, «El gallego, ausente en el 95% de los centros de educación infantil de la Galicia urbana», eldiario.es (Gaztelaniaz). 2019ko otsailaren 22an kontsultatua.
- ↑ elEconomista.es, «El uso del gallego desciende en la generación Z - elEconomista.es», www.eleconomista.es (Gaztelaniaz). 2019ko otsailaren 1ean kontsultatua.
- ↑ Capelo, Lara (2017ko otsailaren 21a), «El gallego pierde terreno como lengua materna», Cadena SER (Gaztelaniaz). 2019ko otsailaren 1ean kontsultatua.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Galaikoportugesa
- Lusofonia
- Eonaviera (edo Asturiasko galiziera)
- Extremadurako fala (edo Extremadurako galiziera)
- Castrapo
- Erreintegrazionismoa
- Lusismoa
- Galizieraren Corpus Teknikoa
- Vigoko Unibertsitateko Corpus Linguistikoa
- Linguamática
- Xavier Gómez Guinovart
- Hizkuntzalaritza konputazionala
- Sociedad Española para el Procesamiento del Lenguaje Natural
- Computational Linguistics
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Elkarte eta erakundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Galizieraz) Galiziako Xuntako hizkuntza politikako zuzendaritza
- (Galizieraz) Mesa pola Normalización Lingüística
- (Galizieraz) Associaçom Galega da Língua
- (Galizieraz) Movimento Defesa da Língua
Ekimenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Galizieraz) Correlingua
Literatura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Galizieraz) Galizierazko idazleen elkartea
- (Galizieraz) Gaur egungo galegoaren korpusa
Galiziatik kanpo
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Galizieraz) Asociación Berciana da Lingua "Xarmenta"
- (Portugesez) Comunidade dos Países de Língua Portuguesa
- (Galizieraz) Amizade Galiza-Portugal
- (Galizieraz) A mesa prá Defensa del Galego de Asturias e da Cultura da Comarca
- (Galizieraz) Fala Ceibe, colectivo pola normalización do galego no Bierzo[Betiko hautsitako esteka]
Ikasteko
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Gaztelaniaz) Galizierazko ikastaroa
- (Galizieraz) RAGen hiztegia
- (Galizieraz) CRTVGren hiztegia