Ultramafisch
| naamgeving van stollingsgesteente | ||||
|---|---|---|---|---|
| % SiO2 | uitvloeings- gesteente |
gang- gesteente |
diepte- gesteente | |
| felsisch | >~70 | ryoliet | granofier | graniet |
| ~70-63 | daciet | granodioriet | ||
| intermediair | 63-52 | andesiet | dioriet | |
| mafisch | 52-45 | basalt | doleriet | gabbro |
| ultramafisch | <45 | komatiiet | peridotiet | |
Ultramafisch betekent dat stollingsgesteente relatief erg weinig silica (SiO2) bevat. Dit gebrek aan silica uit zich in de kleurindex en de modale samenstelling, die voor minstens 90% uit mafische, donkere mineralen bestaat. Ultramafisch gesteente bevat minder dan 45 massaprocent silica. Een gesteente dat tussen de 52 en 45 massaprocent silica bevat is mafisch.
Ultramafisch gesteente bestaat grotendeels uit de mafische mineralen olivijn, pyroxeen, amfibool, biotiet en oxiden van ijzer en titanium. Ze worden ingedeeld op grond van de verhouding tussen deze mineralen. De belangrijkste groepen zijn peridotiet (bevat veel olivijn), pyroxeniet (bevat veel pyroxeen) en hoornblendiet (bevat veel amfibool). Nog enkele andere zeldzame stollingsgesteenten, zoals carbonatiet, zijn ultramafisch.
Ultramafisch gesteente is relatief zeldzaam. Deze gesteenten vormen het hoofdbestanddeel van de aardmantel. Voorkomens aan het aardoppervlak zijn daar door tektonische bewegingen gebracht.
Een voorbeeld van ultramafisch uitvloeiingsgesteenten is komatiiet. Vrijwel alle bekende komatiiet komt uit het Archeïcum. Lava met deze samenstelling heeft een smelttemperatuur van 1600°C, veel heter dan tegenwoordige lava's. Het uitvloeien van komatiiet was mogelijk vanwege de hogere temperaturen binnenin de Aarde in het Archeïcum.
