U bood nuxurka

Giriiga

Bedel linkiga
Ka Wikipedia
(Waxaa laga soo toosiyay Giriig)

39°N 22°E / 39°N 22°E / 39; 22

Jamhuuriyadda Giriigga
Ελληνική Δημοκρατία  (Af-Giriik)
Calanka Giriigga
Calanka
Astaanta qaranka ee Giriigga
Astaanta qaranka
Hal-ku-dheg: Ελευθερία ή Θάνατος
Xorriyad ama Geeri
Heesta qaranka: Hymn to Liberty
Meesha Giriiggu kaga yaal Yurub
Meesha Giriiggu kaga yaal Yurub
CaasimaddaAtina
Luuqadaha rasmiga ahAf-Giriig
 DadkaGiriig
DawladdaJamhuuriyad baarlamaani ah
Konstantinos Tasoulas
Kyriakos Mitsotakis
Sharci-dejintaBaarlamaanka Giriigga
Aasaaskii
• Bilowgii dagaalkii madax-bannaanida
1821
• Aqoonsigii dawladnimada Giriigga
1830
• Jamhuuriyadda Saddexaad
24 Luuliyo 1974
• Dastuurka hadda
11 Juun 1975
Bedka
• Wadarta
131,694 km2 (50,847 sq mi)
Dadka
• Qiyaastii 2025
10,372,335
LacagtaYuuro (EUR)
SaacaddaUTC+2 (EET)
• Xagaaga (DST)
UTC+3 (EEST)
Koodhka wicitaanka+30
Furaha Internetka.gr

Giriigga (Template:Lang-el, Elláda), si rasmi ah Jamhuuriyadda Giriigga (Template:Lang-el, Ellinikí Dimokratía), waa waddan ku yaalla koonfur-bari Yurub, gaar ahaan koonfurta Balkans. Caasimaddiisu waa Atina, luqaddiisa rasmiga ahna waa Af-Giriig. Giriiggu wuxuu xubin ka yahay Midowga Yurub, Qaramada Midoobay, NATO, OECD, WTO iyo aagga lacagta yuuro.[1]

Giriiggu wuxuu xuduud dhul la leeyahay Albaaniya, Waqooyiga Masedooniya, Bulgariya iyo Turkiga. Waxaa bari iyo koonfur ka xiga Badda Aegean, galbeedna Badda Ionian, kuwaas oo qayb ka ah Badda Mediterranean-ka. Dalka waxaa ka tirsan kumannaan jasiiradood, waxaana kuwa ugu waaweyn ka mid ah Crete, Euboea, Rhodes, Lesbos, Chios, Corfu iyo jasiirado badan oo ku kala yaalla Aegean iyo Ionian.

Giriiggu wuxuu leeyahay taariikh aad u dheer oo saameyn weyn ku yeelatay dunida. Giriiggii hore wuxuu door muhiim ah ka qaatay horumarinta falsafadda, xisaabta, sayniska, masraxa, taariikh-qorista, siyaasadda, farshaxanka, ciyaaraha Olombikada iyo fikradda dimuqraadiyadda. Dhaxalka Giriigga wuxuu saameyn weyn ku yeeshay Rooma, Yurubta dambe, Kiristaanka Bari, Renaissance-ka iyo ilbaxnimada casriga ah.

Magaca

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Magaca Soomaaliga ee waddanku waa Giriigga ama mararka qaar Giriig. Dadka dalkaas u dhashay waxaa lagu magacaabaa Giriig, luqaddoodana waxaa la yiraahdaa Af-Giriig.

Magaca Giriiggu isku yiraahdo waa Elláda ama Hellas, halka magaca rasmiga ah ee dawladda casriga ahi yahay Ellinikí Dimokratía, oo macnihiisu yahay Jamhuuriyadda Helleniga ama Jamhuuriyadda Giriigga. Magaca “Greece” ee Ingiriisiga iyo luqado badan oo Yurub ah wuxuu ka yimid magaca Laatiinka ah ee Graecia, kaas oo Roomaanku u adeegsadeen dhulka Giriigga.

Juqraafi

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu ku yaallaa koonfur-bari Yurub, meesha ay Balkans-ka, Mediterranean-ka, Aegean iyo Bariga Mediterranean-ku iskaga dhowaadaan. Dhulka dalka intiisa badan waa buuraley. Waxaa la sheegaa in buuruhu ka muuqdaan inta badan dhulka Giriigga, taas oo sababtay in gobollada Giriiggu taariikh ahaan yeeshaan magaalooyin, dooxooyin iyo jasiirado kala go'an oo dhaqammo kala duwan yeeshay.

Buurta ugu dheer dalka waa Buurta Olympus, oo ku taalla waqooyiga Giriigga, una dhow xadka Thessaly iyo Macedonia. Buurtan waxay door weyn ku leedahay khuraafaadka Giriiggii hore, maadaama loo arkayay hoyga ilaahyada Olympian-ka.

Giriiggu wuxuu leeyahay xeeb aad u dheer marka loo eego baaxaddiisa. Xeebaha, dekedaha iyo jasiiraduhu waxay muddo dheer ka dhigeen Giriigga dal badeed, ganacsi iyo socdaal ku tiirsan. Badda ayaa si weyn u qaabaysay taariikhda Giriigga, laga bilaabo ilbaxnimadii Minoan ee Crete ilaa ganacsiga Aegean, dagaalladii Faaris, gumeysiyadii Giriigga hore iyo dhaqaalaha casriga ah ee maraakiibta iyo dalxiiska.

Jasiiradaha

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Jasiiradaha Giriigga waxay ka mid yihiin qaybaha ugu caansan dalka. Waxaa jira kooxo jasiiradeed oo waaweyn, sida:

  • Cyclades, oo ay ka mid yihiin Santorini, Mykonos, Naxos iyo Paros
  • Dodecanese, oo ay ka mid yihiin Rhodes iyo Kos
  • Ionian Islands, oo ay ka mid yihiin Corfu, Zakynthos iyo Kefalonia
  • North Aegean Islands, oo ay ka mid yihiin Lesbos, Chios iyo Samos
  • Sporades, oo ay ka mid yihiin Skiathos iyo Skopelos
  • Crete, oo ah jasiiradda ugu weyn Giriigga

Jasiiraduhu waxay leeyihiin taariikh, lahjado, cuntooyin iyo naqshad-dhismeed u gaar ah. Qaar waxay caan ku yihiin xadaaradihii hore, qaar kale kaniisado Byzantine ah, qaar kalena dalxiis, xeeb iyo muuqaal dabiici ah.

Cimilada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Cimilada Giriiggu guud ahaan waa Mediterranean: xagaa kulul oo qalalan iyo jiilaal dhexdhexaad ah oo roob leh. Xeebaha iyo jasiiraduhu waxay leeyihiin cimilo badeed oo diirran. Waqooyiga iyo meelaha buuraha leh waxay qabaan jiilaal ka qabow, barafna wuu ka da'aa meelaha sare.

Gobollada qaar, gaar ahaan waqooyiga iyo gudaha dalka, waxay leeyihiin cimilo ka dhow midda Balkans-ka, halka Crete, Dodecanese iyo jasiiradaha koonfureed ay leeyihiin cimilo aad u diirran oo Mediterranean ah.

Deegaanka iyo dabiicadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu leeyahay deegaan kala duwan oo ka kooban buuro, kaymo, dooxooyin, jasiirado, xeeb, biyo-fadhiisimo, harooyin iyo dhul beereedyo Mediterranean ah. Dalka waxaa ku yaalla seero qaran iyo aagag dabiici ah oo la ilaaliyo. Meelaha caanka ah waxaa ka mid ah Mount Olympus, Prespa Lakes, Vikos Gorge, Samaria Gorge ee Crete, iyo Meteora oo isku dara muuqaal dabiici ah iyo dhaxal diimeed.

Giriiggu wuxuu hoy u yahay noocyo kala duwan oo dhir iyo xayawaan ah. Badaha ku wareegsan waxaa laga helaa kalluun, delfiinno, qoolley badeed iyo noolayaal kale oo Mediterranean ah. Deegaanka Giriigga waxaa saameeya cadaadiska dalxiiska, dababka kaymaha, isbeddelka cimilada, isticmaalka biyaha iyo horumarinta xeebaha.

Taariikh

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Xilligii hore iyo ilbaxnimadii Aegean

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Taariikhda Giriigga waxay gaartaa xilliyo aad u fog. Ka hor Giriiggii classical-ka ahaa waxaa jiray ilbaxnimooyin Aegean ah oo muhiim ah. Midda ugu caansan waa ilbaxnimadii Minoan ee ka dhalatay Crete, qiyaastii kunnii labaad ee ka horreeyay dhalashada Ciise. Minoans waxay dhiseen xarumo waaweyn sida Knossos, waxayna lahaayeen farshaxan, ganacsi badeed iyo nidaam maamul oo horumarsan.

Kadib waxaa xoogaystay ilbaxnimadii Mycenaean, oo ka jirtay dhulka Giriigga ee mainland-ka. Mycenaeans waxay xiriir la lahaayeen dunida Aegean iyo Bariga Mediterranean-ka, waxaana dhaqankooda lagu xusuustaa magaalooyin sida Mycenae, Tiryns iyo Pylos. Xusuusta xilligooda ayaa qayb ka noqotay gabayadii Homer, gaar ahaan Iliad iyo Odyssey.

Xilligii Archaic iyo magaalo-dawladaha

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Kadib burburkii ilbaxnimadii Mycenaean, Giriiggu wuxuu galay xilli isbeddel ah. Qarnigii 8aad ilaa 6aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise waxaa soo baxay magaalo-dawlado Giriig ah, oo loo yaqaan poleis. Magaalo-dawlad kastaa waxay lahayd maamul, ciidan, sharci iyo dhaqan gaar ah.

Magaalooyinka ugu caansan waxaa ka mid ahaa Atina, Sparta, Corinth, Thebes iyo Argos. Isla xilligan Giriiggu wuxuu sameeyay gumeysiyo iyo xarumo ganacsi oo ku kala yaalla Mediterranean-ka iyo Badda Madow, sida koonfurta Talyaaniga, Sasiiliya, xeebaha Anatolia, Thrace iyo xeebaha Waqooyiga Afrika.

Giriiggii Classical-ka ahaa

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Qarnigii 5aad iyo 4aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise waxaa loo arkaa xilligii ugu caansanaa ee Giriiggii hore. Atina waxay noqotay xarun dimuqraadiyad, falsafad, farshaxan, masrax iyo aqoon. Xilligan waxaa noolaa ama shaqeeyay dad caan ah sida Socrates, Plato, Aristotle, Herodotus, Thucydides, Aeschylus, Sophocles, Euripides, Aristophanes iyo Phidias.

Giriiggu wuxuu la dagaallamay Boqortooyadii Faaris dagaalladii loo yaqaanay Greco-Persian Wars. Guulihii Marathon, Salamis iyo Plataea waxay muhiim u noqdeen aqoonsiga siyaasadeed iyo dhaqan ee magaalo-dawladaha Giriigga. Kadib waxaa dhacay loollan u dhexeeyay Atina iyo Sparta, kaas oo sababay Peloponnesian War. Dagaalkaas wuxuu dhaawacay awooddii magaalo-dawladaha Giriigga.

Makedoniya iyo xilligii Hellenistic

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Qarnigii 4aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise, boqortooyadii Macedonia ee waqooyiga Giriigga ayaa noqotay xoogga ugu weyn gobolka. Philip II wuxuu mideeyay ama hoos keenay magaalooyin badan oo Giriig ah. Wiilkiisii Alexander Weyn wuxuu qabsaday Boqortooyadii Faaris, wuxuuna dhisay imbaraadooriyad ballaaran oo ka fidsan Giriigga ilaa Masar, Mesopotamia, Faaris iyo qaybo ka mid ah Hindiya.

Kadib geeridii Alexander, boqortooyadiisii way kala qaybsantay. Laakiin dhaqanka Giriigga, Af-Giriigga iyo fikradaha Hellenistic-ka ayaa ku faafay Bariga Mediterranean-ka iyo Bariga Dhexe. Magaalooyin sida Alexandria ee Masar, Antioch iyo Pergamon waxay noqdeen xarumo Giriig-Hellenistic ah oo aqoon iyo ganacsi.

Xilligii Roomaanka iyo Byzantine

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu galay gacanta Roomaanka qarnigii 2aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise. Inkastoo Roomaanku militari ahaan qabsadeen dhulka Giriigga, haddana dhaqanka Giriiggu wuxuu si weyn u saameeyay Rooma. Luqadda Giriigga waxay sii ahayd luqad aqooneed, ganacsi iyo dhaqan oo aad muhiim u ah Bariga Mediterranean-ka.

Markii Boqortooyadii Roomaanka u kala janjeertay bari iyo galbeed, Giriiggu wuxuu noqday qayb muhiim ah oo ka mid ah Boqortooyadii Roomaanka Bari, oo badanaa loo yaqaan Boqortooyadii Byzantine. Constantinople, oo maanta ah Istanbul, waxay ahayd xarunta boqortooyadaas. Af-Giriiggu wuxuu noqday luqadda ugu muhiimsan ee maamulka, diinta iyo suugaanta Byzantine-ka.

Byzantine-ku wuxuu Giriigga ku reebay dhaxal diimeed iyo farshaxan oo weyn, gaar ahaan kaniisadaha Orthodox-ka, mosaics, monasteries iyo farshaxanka Christian-ka Bari.

Xukunkii Cusmaaniyiinta iyo xilligii Venetian

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Kadib hoos u dhicii Byzantine-ka, qaybo badan oo Giriigga ah waxaa qabsaday Boqortooyadii Cusmaaniyiinta. Qabsashadu waxay u dhacday si tartiib ah, gobolba gobol, laga bilaabo qarniyadii 14aad iyo 15aad. Qaar ka mid ah jasiiradaha iyo magaalooyinka xeebaha, gaar ahaan Ionian Islands iyo qaybo ka mid ah Aegean, waxay muddo hoos imanayeen Venice ama quwado kale oo Mediterranean ah.

Intii uu socday xukunka Cusmaaniyiinta, Kaniisadda Orthodox-ka Giriiggu waxay ahayd hay'ad muhiim ah oo ilaalisay aqoonsiga diimeed iyo dhaqameed ee dad badan oo Giriig ah. Isla xilligaas, ganacsatada, culimada iyo bulshada Giriigga ee dibadda joogtay waxay door ku lahaayeen dib-u-soo nooleynta fikradaha qaranimo.

Dagaalkii madax-bannaanida

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dagaalkii madax-bannaanida Giriigga wuxuu billowday 1821. Kacdoonka Giriigga wuxuu ka dhacay dhulal kala duwan, waxaana ka qayb qaatay jabhado, hoggaamiyeyaal maxalli ah, culimo, ganacsato iyo jaaliyado Giriig ah oo dibadda joogay. Dagaalku wuxuu soo jiitay taageero ka timid dad badan oo Yurub ah oo u arkayay Giriigga ilbaxnimada classical-ka.

Kadib dagaal dheer iyo faragelin dibadeed, madaxbannaanida Giriigga waxaa si rasmi ah loo aqoonsaday 1830. Giriigga cusub wuxuu markii hore ahaa boqortooyo yar oo ku kooban qaybo ka mid ah dhulka maanta loo yaqaan Giriigga. Qarnigii 19aad iyo bilowgii qarnigii 20aad, dhulal kale ayaa lagu daray dawladda Giriigga.

Giriigga casriga ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Qarnigii 20aad Giriiggu wuxuu la kulmay dagaallo, isbeddello siyaasadeed iyo dhibaatooyin waaweyn. Dagaalladii Balkan-ka ee 1912–1913 ayaa kordhiyay dhulka Giriigga, gaar ahaan Macedonia, Epirus iyo jasiirado badan. Dagaalkii Giriigga iyo Turkiga ee 1919–1922 wuxuu ku dhammaaday masiibo iyo is-weydaarsi dadweyne oo ballaaran oo dhex maray Giriigga iyo Turkiga.

Intii lagu jiray Dagaalkii Labaad ee Adduunka, Giriigga waxaa weeraray Talyaaniga 1940. Ciidanka Giriiggu wuxuu markii hore jebiyay weerarkii Talyaaniga, laakiin 1941 Jarmalkii Nazi-ga ayaa qabsaday dalka. Xilligii qabsashada waxaa dhacay gaajo, burbur iyo iska caabin xoog leh. Kadib dagaalka waxaa dhacay dagaal sokeeye oo u dhexeeyay xoogag shuuci ah iyo dowladda taageerada reer galbeedka heshay, kaas oo socday 1946–1949.

1967 waxaa xukunka la wareegay talis militari oo loo yaqaanay Junta-da Giriigga. Taliskaas wuxuu socday ilaa 1974. Kadib dhicitaankii junta-da, waxaa la aas aasay Jamhuuriyadda Saddexaad, waxaana 1975 la ansixiyay dastuurka casriga ah ee Giriigga.[2]

Giriiggu wuxuu ku biiray Midowga Yurub 1981, wuxuuna qaatay lacagta yuuro 2001.[1]

Dowladda iyo siyaasadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu waa jamhuuriyad baarlamaani ah. Madaxweynaha Jamhuuriyadda waa madaxa qaranka, waxaana doorta Baarlamaanka. Ra'iisul Wasaaruhu waa madaxa xukuumadda, isaga ayaana leh awoodda siyaasadeed ee ugu weyn ee maamulka maalinlaha ah. Dowladda Giriigga waxay ka kooban tahay Ra'iisul Wasaaraha, wasiirrada, wasiir ku-xigeennada iyo xubnaha kale ee Golaha Wasiirrada.[3]

Baarlamaanka Giriigga, oo loo yaqaan Vouli ton Ellinon, waa gole hal-aqal ah. Wuxuu sameeyaa sharciyada, wuxuuna kormeeraa xukuumadda. Doorashooyinka baarlamaanka ayaa muhiim u ah samaynta xukuumadda, maadaama hoggaamiyaha xisbiga ama isbahaysiga hela kalsoonida baarlamaanka loo magacaabo Ra'iisul Wasaare.

Madaxweynaha hadda waa Konstantinos Tasoulas, oo ay Baarlamaanku doorteen 12 Febraayo 2025, xilkaasna la wareegay 13 Maarso 2025.[4] Ra'iisul Wasaaraha hadda waa Kyriakos Mitsotakis, oo hoggaamiya xukuumadda Giriigga.[5]

Dastuurka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dastuurka Giriigga ee hadda jira wuxuu ka yimid 1975, kadib soo noqoshadii dimuqraadiyadda. Waxaa dib loo eegay dhowr jeer, waxaana Hellenic Parliament-ku daabacay nuqulkii dib loo eegay ee 2019.[2]

Dastuurku wuxuu qeexayaa Giriigga inuu yahay jamhuuriyad baarlamaani ah, wuxuuna dhigaa in awoodda qaranku ka timaaddo shacabka. Wuxuu ilaalinayaa xuquuqda muwaadiniinta, kala soocidda awoodaha, madaxbannaanida garsoorka, xorriyadda diinta, xorriyadda hadalka iyo nidaamka baarlamaanka.

Qaybaha maamulka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu leeyahay 13 gobol maamul, kuwaas oo loo yaqaan peripheries. Dastuurka iyo nidaamka maamulka dalka waxay ku dhisan yihiin mabda'a kala-daadejinta maamulka. Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Giriiggu waxay sheegtaa in dalka uu ka kooban yahay 13 gobol maamul.[6]

Gobollada maamulka Giriigga waa:

Waxaa sidoo kale jira Mount Athos, oo leh maqaam gaar ah oo ismaamul diimeed ah. Mount Athos waa dhul monastic Orthodox ah oo ku yaalla waqooyiga Giriigga, waxaana uu leeyahay nidaam gaar ah oo taariikhi ah.

Xiriirka dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu ku yaallaa meel istaraatiiji ah oo u dhaxaysa Balkans, Bariga Mediterranean-ka, Badda Madow iyo Bariga Dhexe. Sidaas darteed, siyaasaddiisa dibadda waxaa saameeya arrimaha Midowga Yurub, NATO, xiriirka Turkiga, Cyprus, Balkans, socdaalka, tamarta iyo ammaanka badda.

Giriiggu wuxuu xubin ka yahay Qaramada Midoobay, Midowga Yurub, NATO, OECD, WTO, IMF, Bankiga Adduunka iyo ururo kale. Wuxuu ka mid yahay dalalka muhiimka ah ee Mediterranean-ka, wuxuuna xiriir taariikhi ah iyo dhaqan la leeyahay Qubrus, Balkans, Bariga Dhexe iyo jaaliyadaha Giriigga ee dunida.

Ciidanka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu leeyahay ciidan ka kooban ciidanka dhulka, ciidanka badda iyo ciidanka cirka. Sababo juqraafi iyo amni awgood, difaaca badda iyo cirka ayaa muhiimad gaar ah u leh Giriigga. Dalka wuxuu xubin ka yahay NATO tan iyo 1952.[1]

Ciidamada Giriiggu waxay door ku leeyihiin ilaalinta xuduudaha, badda Aegean, hawlgallada NATO iyo hawlgallada caalamiga ah ee nabad-ilaalinta.

Dhaqaale

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu leeyahay dhaqaale horumarsan oo ku tiirsan adeegyada, dalxiiska, maraakiibta, ganacsiga, beeraha, tamarta, dhismaha iyo warshado qaarkood. Maadaama uu ka tirsan yahay aagga euro-da, lacagta dalka waa yuuro.[1]

Dhaqaalaha Giriigga wuxuu si weyn u saameeyay xiisaddii deynta ee bilowday dabayaaqadii 2000-meeyadii. Xilligaas waxaa dhacay hoos-u-dhac dhaqaale, shaqo la'aan badan, barnaamijyo deyn-bixin iyo tallaabooyin dhaqaale oo adag. Sanadihii dambe, dhaqaalaha Giriigga wuxuu muujiyay soo kabasho, inkastoo arrimo sida deynta qaranka, mushaharka, qiimaha guryaha, tirada dadka oo yaraata iyo ka qaybgalka shaqada ay weli yihiin caqabado muhiim ah.

Maraakiibta iyo ganacsiga badda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Maraakiibtu waa qayb aad muhiim ugu ah dhaqaalaha iyo aqoonsiga Giriigga. Ganacsatada badda ee Giriiggu waxay muddo dheer door weyn ku lahaayeen gaadiidka caalamiga ah ee badda. Union of Greek Shipowners waxay sheegtay in maraakiibta Giriigga la xiriirta ay gaarayaan 5,691 markab, isla markaana ay ku dhow yihiin 20% awoodda adduunka ee deadweight tonnage, taas oo Giriigga ka dhigaysa mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn ee leh maraakiib ganacsi.[7]

Dekedaha waaweyn sida Piraeus, Thessaloniki iyo Patras waxay door muhiim ah ku leeyihiin ganacsiga, rakaabka, dalxiiska iyo isku xirka jasiiradaha.

Dalxiis

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dalxiisku waa mid ka mid ah tiirarka ugu muhiimsan dhaqaalaha Giriigga. Dadka booqda dalka waxay u yimaadaan taariikhda qadiimiga ah, jasiiradaha, xeebaha, cuntada, kaniisadaha, monasteries, buuraha, magaalooyinka iyo dhaqanka Mediterranean-ka.

Meelaha ugu caansan dalxiiska waxaa ka mid ah:

Bank of Greece waxay sheegtay in 2025 travel receipts-ku gaareen €23.626 bilyan, halka inbound traveller flows-ku kordheen 5.6% sanadkaas.[8]

Beeraha iyo cuntada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Beeraha Giriiggu wuxuu leeyahay taariikh dheer oo ku xiran cimilada Mediterranean-ka. Waxyaabaha muhiimka ah waxaa ka mid ah saytuunka, saliidda saytuunka, canabka, khamriga, qamadiga, liinta, qudaarta, lawska, malabka, farmaajada iyo kalluunka. Dalka wuxuu caan ku yahay saliidda saytuunka iyo cuntooyinka ku salaysan khudradda, digirta, kalluunka, hilibka, caanaha iyo dhir udgoon.

Cuntada Giriigga waxaa ka mid ah souvlaki, moussaka, horiatiki ama Greek salad, feta, tzatziki, dolma, gyros, spanakopita, baklava iyo cuntooyin badan oo gobol kasta u gaar ah. Cuntada Giriiggu waxay xiriir la leedahay cuntooyinka Mediterranean-ka iyo Balkans-ka.

Dadka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

ELSTAT waxay qiyaastay in dadka deggan Giriigga ay ahaayeen 10,372,335 qof 1 Janaayo 2025. Tiradaas waxaa ka mid ahaa 5,094,094 rag ah iyo 5,278,241 dumar ah.[9]

Dadka Giriigga badankood waxay ku nool yihiin magaalooyin. Aagga Atina waa kan ugu dadka badan uguna dhaqaale weyn dalka. Thessaloniki waa magaalada labaad ee ugu weyn, waana xarun muhiim ah oo ku taal waqooyiga Giriigga.

Giriiggu wuxuu la kulmaa caqabado dadweyne oo waaweyn, sida dhalmo hoose, gabowga dadka iyo guuritaan dhalinyaro oo dhacay xilligii xiisadda dhaqaalaha. ELSTAT waxay sheegtay in dadka da'doodu tahay 65 sano iyo ka badan ay ahaayeen 23.7% dadweynaha 1 Janaayo 2025.[9]

Luqadaha

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Luqadda rasmiga ah ee dalka waa Af-Giriig. Af-Giriiggu wuxuu leeyahay taariikh qoraal oo aad u dheer, laga bilaabo Giriiggii hore ilaa Giriigga casriga ah. Luqaddu waxay saameyn weyn ku yeelatay cilmiga, falsafadda, diinta, caafimaadka, xisaabta, sayniska iyo eray-bixinta luqado badan oo Yurub ah.

Giriigga casriga ah waa luqadda maamulka, waxbarashada, warbaahinta iyo nolosha guud ee dalka. Waxaa sidoo kale dalka laga helaa luqado kale oo ay ku hadlaan bulshooyin kala duwan, sida Albanian, Turkish, Macedonian/Slavic dialects, Romani, Aromanian iyo luqado ay la yimaadeen muhaajiriin cusub.

Diinta

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Diinta ugu saameynta badan ee Giriigga waa Kaniisadda Orthodox-ka Bari, gaar ahaan Kaniisadda Orthodox-ka Giriigga. Kaniisaddu waxay door weyn ku lahayd taariikhda, dhaqanka, xafladaha iyo aqoonsiga qaranka ee Giriigga. Dastuurka Giriiggu wuxuu aqoonsan yahay kaalinta taariikhiga ah ee Orthodox-ka, isla markaana wuxuu ilaaliyaa xorriyadda diinta.[2]

Waxaa sidoo kale dalka ku nool Muslimiin, Kaatoolig, Protestant-yo, Yuhuud, dad aan diin lahayn iyo bulshooyin kale. Muslimiinta Giriigga waxaa taariikh ahaan si gaar ah looga helaa Thrace, halka magaalooyinka waaweyn ay leeyihiin bulshooyin muhaajiriin ah oo kala duwan.

Waxbarasho iyo cilmi

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu leeyahay dhaqan waxbarasho oo aad u dheer. Giriiggii hore wuxuu dunida ku reebay falsafad, xisaab, saynis, caafimaad, taariikh-qoris iyo fikrado siyaasadeed. Plato wuxuu aas aasay Academy-ga Atina, Aristotle-na Lyceum-ka, kuwaas oo saameyn weyn ku yeeshay waxbarashada reer galbeedka.

Giriigga casriga ah wuxuu leeyahay jaamacado iyo machadyo cilmiyeed, sida National and Kapodistrian University of Athens, Aristotle University of Thessaloniki, National Technical University of Athens iyo jaamacado kale. Waxbarashada sare waxay door ka ciyaartaa cilmi-baarista, injineernimada, caafimaadka, dhaqaalaha, badda, qadiimiga iyo cilmiga bulshada.

Dhaqan

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dhaqanka Giriigga wuxuu isku daraa dhaxal qadiimi ah, Byzantine, Orthodox, Mediterranean iyo Balkanic. Qoyska, diinta, cunto-wadaagga, muusigga, qoob-ka-ciyaarka, martigelinta iyo xafladaha ayaa muhiim u ah nolosha bulshada.

Giriiggu wuxuu caan ku yahay suugaanta, falsafadda, farshaxanka, masraxa, heesaha, dhaqanka badda, cuntooyinka Mediterranean-ka iyo xafladaha diimeed. Magaalooyinka iyo tuulooyinka dalka waxay leeyihiin kaniisado, suuqyo, fagaarayaal, guryo cadcad oo jasiiradeed, dhismooyin neoclassical ah iyo goobaha qadiimiga ah.

Suugaan iyo falsafad

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Suugaanta Giriigga waxay ka mid tahay kuwa ugu da'da weyn uguna saameynta badan dunida. Homer, oo loo nisbeeyo Iliad iyo Odyssey, wuxuu door weyn ku leeyahay xusuusta suugaanta Giriigga. Qorayaasha masraxa sida Aeschylus, Sophocles, Euripides iyo Aristophanes waxay aasaas u noqdeen tragedy iyo comedy reer galbeed.

Falsafadda Giriigga waxaa caan ka dhigay Socrates, Plato iyo Aristotle. Fikradahooda ku saabsan anshaxa, siyaasadda, aqoonta, cilmiga, metaphysics-ka iyo suugaanta waxay si weyn u saameeyeen Yurub, dunida Islaamka, Renaissance-ka iyo fikirka casriga ah.

Farshaxan iyo naqshad-dhismeed

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Farshaxanka Giriigga wuxuu caan ku yahay tiirar, macbudyo, taallooyin, dhoobo rinji leh, mosaics iyo naqshad-dhismeedyo qadiimi ah. Parthenon-ka ku yaalla Acropolis-ka Atina waa mid ka mid ah astaamaha ugu caansan farshaxanka iyo naqshadda Giriiggii classical-ka ahaa.

Xilligii Byzantine-ka waxaa xoogaystay farshaxanka kaniisadaha, icons, mosaics iyo monasteries. Meelo sida Thessaloniki, Mount Athos, Meteora iyo Mystras waxay muujinayaan dhaxalka Byzantine-ka iyo Orthodox-ka.

Muusig iyo ciyaar dhaqameed

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Muusigga Giriigga wuxuu leeyahay noocyo badan, laga bilaabo heesaha dhaqanka ee gobollada ilaa rebetiko, laiko iyo muusig casri ah. Qalabka sida bouzouki, lyra iyo clarinet ayaa ka muuqda muusigga dhaqanka iyo kan magaalooyinka.

Qoob-ka-ciyaarka dhaqanka, sida sirtaki, kalamatianos iyo hasapiko, wuxuu qayb ka yahay xafladaha, aroosyada iyo munaasabadaha bulshada.

Hidaha UNESCO

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu leeyahay goobo badan oo ku jira liiska Dhaxalka Adduunka ee UNESCO. Goobahaas waxaa ka mid ah Acropolis-ka Atina, Delphi, Olympia, Mycenae iyo Tiryns, Delos, Epidaurus, Meteora, Mount Athos, Mystras, Rhodes, Corfu, Thessaloniki Byzantine monuments, iyo Minoan Palatial Centres.[10]

Goobahani waxay muujinayaan dhaxalka Giriigga laga bilaabo ilbaxnimadii Bronze Age, Giriiggii classical-ka, xilligii Hellenistic-ka, Roomaanka, Byzantine-ka iyo qarniyadii dhexe.

Ciyaaraha

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu leeyahay xiriir gaar ah oo la leh ciyaaraha, maadaama Ciyaaraha Olombikada ay ka bilowdeen Olympia ee Giriiggii hore. Ciyaarihii Olombikada casriga ahaa ee ugu horreeyay waxaa lagu qabtay Atina 1896, halka Atina mar kale martigelisay Olombikada 2004.

Kubadda cagta waa ciyaarta ugu caansan dalka. Giriiggu wuxuu ku guuleystay UEFA Euro 2004, taas oo loo arko mid ka mid ah guulaha ciyaareed ee ugu waaweyn taariikhda dalka. Kubbadda koleyga sidoo kale aad baa looga jecel yahay, waxaana Giriiggu leeyahay kooxo iyo ciyaartoy caan ah oo heer Yurub iyo caalami ah.

Ciyaaraha kale ee dalka laga jecel yahay waxaa ka mid ah volleyball, water polo, tennis, orodka, dabaasha, doon wadista iyo ciyaaraha badda.

Magaalooyin waaweyn

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Magaalooyinka ugu waaweyn ama ugu muhiimsan Giriigga waxaa ka mid ah:

  • Atina – caasimadda, xarunta siyaasadda, dhaqaalaha iyo dhaqanka
  • Thessaloniki – magaalada labaad ee ugu weyn, xarun muhiim ah oo waqooyiga dalka ah
  • Patras – deked muhiim ah oo ku taalla galbeedka Giriigga
  • Heraklion – magaalada ugu weyn Crete
  • Larissa – xarun muhiim ah oo ku taalla Thessaly
  • Volos – magaalo deked ah oo ku taal bartamaha Giriigga
  • Ioannina – xarun taariikhi ah oo ku taalla Epirus
  • Chania – magaalo taariikhi ah oo ku taalla Crete
  • Rhodes – magaalo iyo jasiirad caan ah oo ku taal Dodecanese
  • Kalamata – magaalo ku taal Peloponnese, caan ku ah saytuunka

Xubin ka ahaansho

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Giriiggu wuxuu xubin ka yahay ururo badan oo caalami ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin:

Sidoo kale fiiri

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Tixraac

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
  1. 1 2 3 4 "Greece – EU country profile". European Union. Retrieved 19 May 2026.
  2. 1 2 3 "The Constitution". Hellenic Parliament. Retrieved 19 May 2026.
  3. ↑ "Government and Politics". Hellenic Republic – Ministry of Foreign Affairs. Retrieved 19 May 2026.
  4. ↑ "Πρόεδρος". Presidency of the Hellenic Republic. Retrieved 19 May 2026.
  5. ↑ "Prime Minister of the Hellenic Republic". Prime Minister of the Hellenic Republic. Retrieved 19 May 2026.
  6. ↑ "Regional Administration". Hellenic Republic – Ministry of Foreign Affairs. Retrieved 19 May 2026.
  7. ↑ "Greek shipping and the economy". Union of Greek Shipowners. Retrieved 19 May 2026.
  8. ↑ "Developments in the balance of travel services: December 2025". Bank of Greece. 24 February 2026. Retrieved 19 May 2026.
  9. 1 2 "Data on Estimated Population (1.1.2025) – Migration Flows (2024)". Hellenic Statistical Authority. 18 December 2025. Retrieved 19 May 2026.
  10. ↑ "Greece – UNESCO World Heritage Convention". UNESCO World Heritage Centre. Retrieved 19 May 2026.


Dalalka Yurub Qaarada Yurub
Albania • Andorra • Armania • Aserbiijaan • Awstriya • Belarus • Beljim • Boland • Midowga Boqortooyada • Bortuqaal • Bosniya • Bulgaria • Denmark • Estoniya • Faatikan • Faransiiska • Finland • Giriig • Holland • Hungaria • Isbania • Islofaakiya • Isloveeniya • Iswisarland • Iswiidhan • Jarmalka • Joorjiya • Kosofo • Kroatia • Latfiya • Liechtenstein • Lithuaniya • Luksemburg • Makedonia • Malta • Monako • Montenegro • Norway • Romania • Ruushka • San Marino • Serbia • Talyaaniga • Jamhuuriyadda Tashik • Turki
Waxaa laga keenay "https://so.wikipedia.org/w/index.php?title=Giriiga&oldid=297623"