Kontent qismiga oʻtish

Pierre Curie

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Pierre Curie
Image
Curie 1906-yilda
Tavalludi 15-may 1859-yil
Parij, Fransiya
Vafoti 19-aprel 1906-yil
Parij, Fransiya
Fuqaroligi Fransiya
Sohasi Fizika; Kimyo
Ish joylari Parij universiteti; ESPCI Paris
Taʼlimi Parij universiteti (1895)
Tezis sarlavhasi Propriétés magnétiques des corps à diverses températures
Akademik rahbarlari Gabriel Lippmann[1]
Mashhur shogirdlari Paul Langevin[1]
Mashhur ishlari Poloniy va radiyni kashf etish (Mari Kyuri bilan); Piezoelektriklikni kashf etish; Kyuri qonuni; Kyuri printsipi
Mukofotlari Devy medali (1903); Fizika boʻyicha Nobel mukofoti (1903); Matteucci medali (1904); Elliott Cresson medali (1909)
Turmush oʻrtogʻi Maria Skłodowska (1895)
Dafn etilgan joyi Panteon, Parij (1995-yildan)
Image

Pyer Kyuri (1859-yil 15-may — 1906-yil 19-aprel) — fransuz fiziki va kimyogari. U kristallografiya, magnetizm va radioaktivlik sohalaridagi tadqiqotlari bilan tanilgan. Kyuri rafiqasi Mariya Kyuri bilan birgalikda radioaktivlik boʻyicha olib borgan ishlari uchun 1903-yilgi Fizika boʻyicha Nobel mukofotining yarmiga sazovor boʻlgan[2]. U va Mariya Kyuri Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan ilk turmush qurgan juftlik hisoblanadi. Keyinchalik Kyurilar oilasining boshqa aʼzolari ham Nobel mukofotlari bilan taqdirlangan.

Taʼlimi va faoliyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pyer Kyuri 1859-yil 15-mayda Parijda tugʻilgan. U Elzasdan chiqqan gugenot kelib chiqishiga mansub shifokor Ejen Kyuri (1827–1910) va Sofi-Kler Depuyi (1832–1897)ning oʻgʻli edi. Dastlabki taʼlimni otasidan olgan. Yoshligidan matematika va geometriya fanlariga qiziqish bildirgan.

1878-yilda Kyuri Parij universitetining Fanlar fakultetida fizika boʻyicha litsenziya darajasini olgan va 1882-yilgacha laboratoriya namoyishchisi sifatida faoliyat yuritgan[3]. Shundan soʻng u Parij sanoat fizikasi va kimyosi oliy maktabi professor-oʻqituvchilari tarkibiga qoʻshilgan[4].

1895-yilda Kyuri Parij universitetida tabiiy fanlar doktori darajasini olgan va fizika professori etib tayinlangan[3]. Uning doktorlik dissertatsiyasi magnetizmga bagʻishlangan edi[5][6]. 1900-yilda u Fanlar fakulteti professori lavozimiga tayinlangan, 1904-yilda esa toʻliq professor unvonini olgan[7].

Tadqiqotlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pyezoelektriklik

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1880-yilda Pyer va uning akasi Jak kristallar siqilganda elektr potensial hosil boʻlishini, yaʼni pyezoelektriklik hodisasini kashf etdilar[8]. Ushbu tadqiqotni amalga oshirish uchun ular pyezoelektrik kvarts elektrometrini ixtiro qildilar[9]. 1881-yilda ular teskari pyezoelektrik effektni ham namoyish etdilar, yaʼni kristallar elektr maydoni taʼsirida deformatsiyalanishi mumkinligini koʻrsatdilar[8]. Bugungi kunda deyarli barcha raqamli elektronika qurilmalari ushbu hodisadan kristalli generatorlar orqali foydalanadi[10]. Magnitlanish sohasidagi keyingi ishlari davomida Kyuri Kyuri shkalasini ishlab chiqdi[11]. Bu tadqiqotlar oʻta nozik oʻlchov asboblari — tarozilar, elektrometrlar va boshqa qurilmalardan foydalanishni talab qilgan[12].

Magnitlanish

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Image
Propriétés magnétiques des corps à diverses temperatures
(Kyurining dissertatsiyasi, 1895)

Magnitlanish boʻyicha mashhur doktorlik tadqiqotlaridan oldin Kyuri magnit koeffitsiyentlarni oʻlchash uchun nihoyatda sezgir burilish tarozisini yaratdi va takomillashtirdi. Keyinchalik ushbu qurilmaning turli koʻrinishlari shu sohada ishlagan olimlar tomonidan keng qoʻllanildi. U doktorlik dissertatsiyasi doirasida ferromagnetizm, paramagnetizm va diamagnetizmni oʻrgandi hamda haroratning paramagnetizmga taʼsirini aniqladi. Bu bogʻlanish hozirda Kyuri qonuni nomi bilan tanilgan. Ushbu qonundagi modda doimiysi Kyuri doimiysi deb ataladi. Kyuri shuningdek ferromagnit moddalarning maʼlum bir kritik haroratdan yuqorida oʻz ferromagnit xususiyatlarini yoʻqotishini aniqladi. Bu hodisa Kyuri harorati nomi bilan mashhur. Kyuri harorati plitalar tektonikasini oʻrganishda, gipotermiyani davolashda, kofein miqdorini aniqlashda hamda osmon jismlarining magnit maydonlarini tadqiq etishda qoʻllaniladi[13]. Kyuri radioaktiv modda namunasining faolligini ifodalovchi oʻlchov birligi boʻlib, soniyasiga 3,7 × 1010 parchalanish yoki 37 gigabekerelga tengdir. Ushbu birlik 1910-yilda Radiologiya kongressi tomonidan Mariya va Pyer Kyurilar sharafiga nomlangan[14][15].

Kyuri prinsipi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kyuri hozirda Kyuri prinsipi deb ataladigan tamoyilni ishlab chiqqan. Unga koʻra, fizik hodisa uni keltirib chiqaruvchi sababda mavjud boʻlmagan assimetriyani hosil qila olmaydi[16][17]. Masalan, ogʻirlik kuchi mavjud boʻlmagan muhitdagi qum zarralarining tasodifiy aralashmasida assimetriya kuzatilmaydi, yaʼni tizim izotrop boʻladi. Biroq, unga gravitatsion maydon taʼsir ettirilsa, maydon yoʻnalishi tufayli assimetriya paydo boʻladi. Natijada qum zarralari oʻz-oʻzidan saralanib, zichligi chuqurlik ortishi bilan koʻpayadigan holatga keladi. Bu yangi tartib esa qum zarralarini ajratishga sabab boʻlgan gravitatsion maydonning assimetriyasini aks ettiradi.




Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. 1 2 „Pierre Curie“. Mathematics Genealogy Project. North Dakota State University. Qaraldi: 2025-yil 30-may.
  2. ↑ „Nobel Prize in Physics 1903“. Nobel Foundation. 2008-yil 17-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 9-oktyabr.
  3. 1 2 „Pierre Curie“. history.aip.org. 2021-yil 11-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 9-oktyabr.
  4. ↑ „Pierre Curie“. www.atomicheritage.org. 2021-yil 11-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 6-noyabr.
  5. ↑ Curie, Pierre (1895). Propriétés magnétiques des corps à diverses températures (DSc) (fransuzcha). Gauthier-Villars et fils. OCLC 11887974.
  6. ↑ „Marie Curie – A Student in Paris (1891–1897)“. history.aip.org. 2020-yil 6-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 14-noyabr.
  7. ↑ „Pierre Curie – Biographical“. Nobel Foundation. 2018-yil 4-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 9-oktyabr.
  8. 1 2 "This Month in Physics History: March 1880: The Curie Brothers Discover Piezoelectricity". ACS News. March 2014. https://www.aps.org/publications/apsnews/201403/physicshistory.cfm. Qaraldi: 8 July 2016.Pierre Curie]]
  9. ↑ Molinié, Philippe; Boudia, Soraya (May 2009). "Mastering picocoulombs in the 1890s: The Curies' quartz–electrometer instrumentation, and how it shaped early radioactivity history". Journal of Electrostatics 67 (2–3): 524–530. doi:10.1016/j.elstat.2009.01.031.
  10. ↑ Manbachi, A. and Cobbold R.S.C. (November 2011). "Development and Application of Piezoelectric Materials for Ultrasound Generation and Detection". Ultrasound 19 (4): 187–196. doi:10.1258/ult.2011.011027. http://ult.rsmjournals.com/content/19/4/187.full. Qaraldi: 21 November 2011.
  11. ↑ Kürti, N.; Simon, F. (1938). "LXXIII. Remarks on the "Curie" scale of temperature". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science 26 (178): 849–854. doi:10.1080/14786443808562176.
  12. ↑ Nobel Lectures, Physics 1901–1921, Elsevier Publishing Company, Amsterdam, 1967. (Wayback Machine saytida 4 July 2018 sanasida arxivlangan)
  13. ↑ Redniss, Lauren. Radioactive. New York, New York: HarperCollins, 2011 — 30-bet. 
  14. ↑ Technology, Missouri University of Science and „- Nuclear Engineering and Radiation Science“ (en-US). Missouri S&T. 2021-yil 11-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 11-dekabr.
  15. ↑ United States Atomic Energy Commission. Semiannual Report of the Atomic Energy Commission, Volume 9, 1951 — 93-bet. 
  16. ↑ Castellani, Elena; Ismael, Jenann (16 June 2016). "Which Curie's Principle?". Philosophy of Science 83 (5): 1002–1013. doi:10.1086/687933. http://www.jenanni.com/papers/WhichCurie%27sPrinciple.pdf. Qaraldi: 8 July 2016.Pierre Curie]]
  17. ↑ Berova, Nina. Circular dichroism : principles and applications. New York, NY: Wiley-VCH, 2000 — 43–44-bet. ISBN 0-471-33003-5. Qaraldi: 2016-yil 8-iyul. 

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]


"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Curie&oldid=6159129" dan olindi