ايران، آژانس و خداحافظی با محمد البرادعی

محمد البرادعی، مدیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی به زودی صندلی مهم ترین مرجع مسائل اتمی در جهان را در حالی ترک می کند که آرزوی او برای پایان یافتن مجادله های بین المللی بر سر پرونده اتمی ایران ناکام مانده است.

از زمانی که پرونده اتمی ایران در اوایل دهه هشتاد خورشیدی در سطح بین المللی مطرح شد، چند چهره بین المللی از جمله آقای برادعی همواره از افراد کلیدی این پرونده بوده اند.

سفر به تهران با کدام میزبان؟

محمد البرادعی برای ایرانیان اینک یکی از شناخته شده ترین چهره های بین المللی است. او تاکنون چندین بار به تهران سفر کرده و با رهبران ایران ملاقات داشته، اما این ملاقات ها در ابتدای طرح پرونده اتمی ایران با مشکلاتی همراه بود.

در دفعات نخست سفر آقای برادعی به ایران، سازمان انرژی اتمی ایران و رئیس آن غلامرضا آقازاده میزبان او بود، اما به زودی روشن شد که موضوع اتمی ایران چنان فراگیر شده و تهدیدهایی را متوجه ایران کرده که دیگر این سازمان انرژی اتمی ایران نیست که باید با مدیر کل آژانس وارد گفت و گو و مذاکره شود. به این ترتیب وزارت امور خارجه ایران طرف گفت و گو با آژانس و محمد البرداعی شد.

با سخت تر شدن موضوع پرونده اتمی ایران و در دوره ای که جنگ در عراق به سقوط صدام منتهی شد، و برخی از مقام های ایرانی نیز احتمال حمله نظامی امریکا را به ایران بعید نمی دیدند، شورای عالی امنیت ملی ایران که مهم ترین مرجع امنیتی این کشور است، مسئول پرونده اتمی ایران شد و عملا سازمان انرژی اتمی ایران و وزارت امور خارجه این کشور که در دوره ای طرف مذاکره آژانس بودند به مشاور فنی و سیاسی شورای عالی امنیت ملی بدل شدند.

محمد خاتمی و محمد البرداعی

روابط ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی در ایران با همکاری این کشور و همراهی سه کشور اروپایی یعنی فرانسه، بریتانیا و آلمان رو به بهبود گذاشت و امضای پروتکل الحاقی به معاهده منع گسترش سلاح های اتمی که اجازه بازرسی سرزده از تاسیسات اتمی ایران را به آژانس می داد در کاهش بحران به وجود آمده موثر بود.

در خواست های آژانس هرچند به گفته آقای برادعی گاه دیر اما عموما سرانجام اجابت می شد تا آنجا که ايران برای رفع نگرانی های بین المللی به توصیه سه کشور اروپایی تاسیسات غنی سازی اورانیوم خود را نیز مهر و موم کرد.

مسئولان وقت پرونده اتمی ایران اعتقاد داشتند که همکاری های این کشور با آژانس در حدی است که پرونده اتمی باید به حالت عادی درآید و دیگر در جلسات فوق العاده شورای حکام آژانس که متشکل از 35 عضو هیات مدیره این نهاد است بررسی نشود.

اما این انتظار در روزهای پایانی دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی و آغاز دوران ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد صورتی دیگر به خود گرفت.

ایران و برادعی؛ گاهی خشمگین گاهی خشنود

ایران قبل از پایان دوره آقای خاتمی، پایان مهر و موم تاسیسات اتمی اش را اعلام کرد و از آغاز غنی سازی اورانیوم که اختلاف برانگیز ترین موضوع در برنامه های اتمی این کشور بود خبر داد.

در مقابل آژانس بین المللی انرژی اتمی نیز به درخواست شورای حکام پرونده اتمی ایران را که تا این زمان زمزمه خروج آن حتی از دستور کار فوق العاده آژانس بود، به شورای امنیت سازمان ملل متحد فرستاد.

در واکنش به این تصمیم ایران هم همکاری مطابق پروتکل الحاقی معاهده منع گسترش سلاح های اتمی را پایان داد. در این مدت شورای امنیت پنج قطعنامه شامل تحریمهای سیاسی و اقتصادی مختلف علیه ایران تصویب کرده است.

روابط محمد البرادعی با مقام های ایرانی طی چند سال گذشته، رابطه ای همراه با مهر و کین بوده است. در دوره ای آقای برداعی در هر سفر به تهران به دیدار محمد خاتمی می رفت، اما در اولین سفری که او در دوره رئیس جمهوری جدید ایران به این کشور انجام داد، دیداری میان او و محمود احمدی نژاد صورت نگرفت.

گزارش های آقای برداعی که هر سه ماه یک بار خطاب به شورای امنیت منتشر می شود و از تازه ترین فعالیت های هسته ای ایران گزارش می دهد، در موارد زیادی خشم مقام های ایرانی را برانگیخته است. مقام های ایرانی آقای برداعی را متهم می کنند که با تهیه گزارش های "دو پهلو" در صدد راضی نگه داشتن کشورهای غربی به خصوص آمریکا است.

اما به نظر برخی از کارشناسان، گزارش های آقای بردعی تا کنون در برخی مقاطع توانست از فشار سهمگین آمریکا بکاهد و در برهه ای که احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران وجود داشت، با انتشار گزارش همکاری های ایران، دیگر کشورهای غربی را در ادامه برخورد دیپلماتیک و جلوگیری از حمله احتمالی آمریکا با خود همراه کند.

هم اینک نام آقای برداعی با پرونده اتمی ایران عجین شده است. او و آژانس بین المللی انرژی اتمی یک بار به طور مشترک به دلیل کوشش های صلح طلبانه برنده جایزه صلح نوبل شده اند، اما نهایتا در دوره او پرونده اتمی ایران سرانجام روشنی به خود نگرفت.

کارنامه آقای برادعی طی سال های اخیر که آژانس بین المللی انرژی اتمی سه پرونده مهم بین المللی یعنی پرونده سلاح های اتمی عراق، پرونده اتمی کره شمالی و سپس پرونده اتمی ایران را در دستور کار داشته، نشان دهنده روشی میانه روانه است.

هرچند تلاش های محمد البرادعی برای جلوگیری از حمله به عراق ناکام ماند و وضعیت پرونده اتمی کره شمالی هم روشن نیست، اما شماری از ناظران بر اين باورند که او توانست از ميزان تندروی های احتمالی به ويژه از سوی آمريکا در برخورد با ايران تا حدودی بکاهد.

اکنون اگر چه شرایط دیگری بر کاخ سفید حاکم است، اما هنوز مشخص نيست که خروج آقای برادعی از آژانس بين المللی انرژی اتمی چه تاثيری بر روند رسيدگی به پرونده اتمی ايران بر جای خواهد گذاشت.