Przejdź do zawartości

Pomnik przyrody

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Image
Aktualny wzór oznaczenia pomnika przyrody (pojedynczego tworu przyrody) w Polsce (Dz. U. z 2004 r. Nr 268, poz. 2665)
Image
Lipa szerokolistna w Pstrążnej
Image
Kamieniołom na stoku Wapniarki
Image
Dąb Bartek, rosnący przy drodze między Zagnańskiem i Samsonowem (gmina Zagnańsk), w województwie świętokrzyskim.

Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych[1][2].

Klasyfikacja

[edytuj | edytuj kod]

Światowa Komisja IUCN klasyfikuje pomniki przyrody (ang. natural monument) w kategorii III[3].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody[4].

Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt[4]

Polska

[edytuj | edytuj kod]

W końcu I wojny światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury[5] zaś w rok później rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku[6]. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych[7].

Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych były ustawy o ochronie przyrody z 1934[8], 1949[9], 1991[10] i 2004[11] roku.

Pomniki przyrody w Polsce

[edytuj | edytuj kod]

Definicja

[edytuj | edytuj kod]

W aktualnym brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

Statystyki

[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2024 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła 35 066[12.1]. Najwięcej pomników przyrody występowało w województwie mazowieckim (4023), a najmniej w województwie opolskim (754). Tą formą ochrony objęte są głównie ożywione twory przyrody, w tym przede wszystkim pojedyncze drzewa i ich grupy, które stanowiły w 2015 r. 92% wszystkich pomników przyrody. Znacznie rzadziej pomnikami przyrody zostają krzewy i aleje drzew, oraz twory przyrody nieożywionej: źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie[12.2].

Należy uświadomić sobie, że statystyki te są obarczone błędami. Gminy, które prawnie zobowiązane są do opieki nad pomnikami przyrody, ustanawianiem i znoszeniem - zawsze w formie uchwały oraz do aktualizacji danych w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody - szczególnie na terenach wiejskich - nie zawsze wypełniają swój obowiązek. Żadne przepisy nie przewidują kary za brak ww. czynności oraz żadne przepisy nie regulują sprawy kto ma to kontrolować. Najwyższa Izba Kontroli w 2018 w swoim raporcie[13] na temat Słabej Ochrony Cennych Przyrodniczo Obiektów wskazała również, że dane z Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody prowadzonego przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska oraz dane z GUS różnią się.

Liczba pomników przyrody w Polsce w 2024 r. w podziale na województwa i charakter pomnika[12.3]
Rok199019952000200520082010201120122013201420152024
18 87626 42333 09434 98935 83336 29336 31836 31636 35336 41736 51035 066
według województw
Dolnośląskie263827492625260325972599256425412667
Kujawsko-pomorskie206821922622264626752695266226682323
Lubelskie155014781532150415131516150915141447
Lubuskie178510881236125512901307133913371453
Łódzkie354137313612340433983311330632782106
Małopolskie218921832187220422072209219721902276
Mazowieckie415541324275439842724249425642744023
Opolskie568638641647661682683683754
Podkarpackie152815311375141113881455151715602267
Podlaskie211221842058203120152012199819931967
Pomorskie261927282784279528092802281628212832
Śląskie140215261518152115321532153915401535
Świętokrzyskie460652713714710709717714806
Warmińsko-mazurskie243225912576257325642562256925652327
Wielkopolskie363238343809377738433850381938843788
Zachodniopomorskie231025962730283428422863292629482495
według charakteru pomnika
Pojedyncze drzewa13 59219 69325 94027 33128 07030 05930 07329 99629 94929 93729 98227448
Grupy drzew319342224501487849053658364336723729376637804803
Aleje488677772817876699701728735749762731
Głazy93410591104120212231034105010571074108310911104
Skałki, groty, jaskinie i inne669772777761267303[a]302302305302303349
Pozostałe[b]492540549561561580592631

Uznanie za pomnik przyrody

[edytuj | edytuj kod]

Kryteria

[edytuj | edytuj kod]

W latach 1996–2017 kryteria uznania za pomnik przyrody nie były regulowane prawnie[14]. Ustawa o ochronie przyrody z 2004 r. zawierała fakultatywną delegację dla ministra do spraw środowiska określenia w drodze rozporządzenia kryteriów uznania tworów przyrody ożywionej lub nieożywionej za pomniki przyrody, co jednak nie nastąpiło przez 13 lat od uchwalenia tej ustawy. W tym czasie, jak również przed 2004 r., funkcjonowało wiele nieoficjalnych wytycznych dotyczących minimalnej pierśnicy drzew pomnikowych poszczególnych gatunków[15][16].

Dnia 17 grudnia 2017 r. w drodze rozporządzenia Ministra Środowiska określone zostały kryteria uznania za pomnik przyrody[17]. Mają one charakter ilościowy i jakościowy, przy czym wzajemnie się one nie wykluczają i nie muszą występować łącznie. Drzewa spełniające kryteria ilościowe (wielkość pierśnicy) nie podlegają automatycznie ochronie jako pomniki przyrody, jednak ww. gminy mogą zgłosić sprzeciw wobec zamierzonej wycinki drzewa przekraczającego te wymiary[14][18].

Tabela. 1 Kryteria uznania obiektu za pomnik przyrody[17]
Przedmiot ochrony pomnikowej Rodzaj/gatunek Kryterium ilościowe[c] Kryterium jakościowe
Drzewa bez koralowy, cis pospolity, jałowiec pospolity, kruszyna pospolita, rokitnik zwyczajny, szakłak pospolity, trzmielina Pierśnica (obwód) ⩾ 50 cm wyróżnianie się wśród innych drzew tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na obwód pnia, wysokość, szerokość korony, wiek, występowanie w skupiskach, w tym w alejach lub szpalerach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe
bez czarny, cyprysik, czeremcha zwyczajna, czereśnia, głóg, jabłoń, jarząb pospolity, jarząb szwedzki, leszczyna pospolita, żywotnik zachodni Pierśnica (obwód)⩾ 100 cm
grusza, klon polny, magnolia drzewiasta, miłorząb, sosna Banksa, sosna limba, wierzba iwa, żywotnik olbrzymi Pierśnica (obwód) ⩾ 150 cm
brzoza brodawkowata, brzoza omszona, choina, grab zwyczajny, olsza szara, orzech, sosna wejmutka, topola osika, tulipanowiec, wiąz górski, wiąz polny, wiąz szypułkowy, wierzba pięciopręcikowa Pierśnica (obwód)⩾ 200 cm
daglezja, iglicznia, jesion wyniosły, jodła pospolita, kasztanowiec pospolity, klon jawor, klon zwyczajny, leszczyna turecka, modrzew, olsza czarna, perełkowiec, sosna czarna, sosna zwyczajna, świerk pospolity Pierśnica (obwód)⩾ 250 cm
buk zwyczajny, dąb bezszypułkowy, dąb szypułkowy, lipa, platan, topola biała, wierzba biała, wierzba krucha Pierśnica (obwód)⩾ 300 cm
inne gatunki topoli niż wymienione wyżej Pierśnica (obwód) ⩾ 350 cm
Krzewy Brak rozróżnienia brak wyróżnianie się wśród innych krzewów tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na wysokość, szerokość, wiek, występowanie w skupiskach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe
Twory przyrody nieożywionej źródła brak intensywność i formą koncentracji wypływu wody, właściwości fizykochemiczne wód, w tym występowanie wód mineralnych, lub zlokalizowanie wśród innych form geomorfologicznych
wodospady wysokość
wywierzyska wyróżnianie się intensywnością i formą koncentracji wypływu wody, w tym występowaniem wód mineralnych, lub zlokalizowaniem wśród innych form geomorfologicznych
skałki skład petrograficzny
jary profil lub inne cechy geomorfologiczne
głazy narzutowe rozmiar, skład petrograficzny lub inne cechy geologiczne
jaskinie długość korytarzy, wielkość deniwelacji, występowanie innych form geomorfologicznych, w tym form krasowych

Tryb

[edytuj | edytuj kod]
Image
Sposób oznakowania pomnika przyrody będącego skupiskiem tworów przyrody

Od 2009 r. pomnik przyrody ustanawia rada gminy[19][11] (wcześniej robił to również wojewoda, a w okresie PRL – wojewódzka rada narodowa[20]). Wymaga to uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska[11].

Zniesienie pomnika przyrody

[edytuj | edytuj kod]
Image
Przykład zniszczonego pomnika przyrody, zachowanego na miejscu w myśl art. 40 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody (buk zwyczajny w Grudziądzu)

Zniesienie ochrony pomnikowej następuje w drodze uchwały rady gminy[11]. Ustawa stanowi, że jest to możliwe „w razie utraty wartości przyrodniczych i krajobrazowych, ze względu na które ustanowiono formę ochrony przyrody, lub w razie konieczności realizacji inwestycji celu publicznego w przypadku braku rozwiązań alternatywnych lub zapewnienie bezpieczeństwa powszechnego”[11]. Wymaga to uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska[11].

Oznakowanie

[edytuj | edytuj kod]

Pomnik przyrody, będący pojedynczym tworem przyrody, oznacza się tabliczką koloru zielonego. Z kolei pomnik przyrody, będący skupiskiem tworów przyrody, oznacza się tablicą czerwonego koloru. Wzory obu oznaczeń określa rozporządzenie Ministra Środowiska[21].

Image
Znak E-11

Poza tym na wniosek właściwego terytorialnie Konserwatora Przyrody zarządca drogi publicznej może umieścić przy niej znak E-11 „drogowskaz do zabytku przyrody”. Znak może zawierać symbol drzewa dla pomników ożywionych i groty lub skały dla pomników nieożywionych oraz informuje o odległości i kierunku w jakim znajduje się pomnik przyrody[22].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]
Image Z tym tematem związana jest kategoria: Pomniki przyrody w Polsce.

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Bez grot i innych.
  2. ↑ Krzewy, wodospady, źródła, wywierzyska, jary i inne.
  3. ↑ Zgodnie z rozporządzeniem, jeżeli drzewo na wysokości 130 cm posiada kilka pni – za obwód pnia drzewa przyjmuje się sumę obwodu pnia o największym obwodzie oraz połowy obwodów pozostałych pni.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ pomnik przyrody, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2012-03-19].
  2. ↑ Biologia: słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001, s. 265. ISBN 83-87977-73-X.
  3. ↑ Category III – Natural Monument or Feature. IUCN. [dostęp 2012-03-19].
  4. 1 2 Joanna Pietrzak: Możliwości wykorzystania obiektów ochrony pomnikowej w edukacji przyrodniczej. [dostęp 2013-01-15]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  5. ↑ Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31 października 1918 r. (Dz.U. 1918 nr 16 poz. 36)
  6. ↑ Monitor Polski, nr 208, 1919 [online], buwcd.buw.uw.edu.pl [dostęp 2017-01-19].
  7. ↑ Dz. U. z 1928 r. Nr 29, poz. 265.
  8. ↑ Dz. U. z 1934 r. Nr 31, poz. 274.
  9. ↑ Dz. U. z 1949 r. Nr 25, poz. 180.
  10. ↑ Dz. U. z 1991 r. Nr 114, poz. 492.
  11. 1 2 3 4 5 6 Dz. U. z 2022 r. poz. 916.
  12. GUS. Ochrona środowiska 2025. „Ochrona Środowiska”, 2025-11-27. Marta Wojciechowska. Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych. ISSN 0867-3217. [dostęp 2025-12-13]. (pol.).
    1. ↑ S. tab.192.
    2. ↑ S. tab.193.
    3. ↑ S. tab.192 i 193 (zakładka archiwum).
  13. ↑ Najwyższa Izba Kontroli, Słaba ochrona cennych przyrodniczo obiektów [online], www.nik.gov.pl [dostęp 2024-03-26].
  14. 1 2 Klub Przyrodników – Projekt kryteriów uznawania za pomniki przyrody [online], www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13].
  15. ↑ Pietrzak, J., Grzywacz, A., Kryteria wymiarowe dla drzew – kandydatów na pomniki przyrody, „Zarządzanie Ochroną Przyrody w Lasach”, 07, 2013, ISSN 2081-1438 [dostęp 2018-01-27] (pol.).
  16. ↑ Klub Przyrodników, Wymiary kwalifikujące drzewa do ochrony [online], www.kp.org.pl [dostęp 2018-01-27].
  17. 1 2 Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody [online], isap.sejm.gov.pl [dostęp 2018-02-13] (pol.).
  18. ↑ Klub Przyrodników – Rozporządzenie o kryteriach pomników przyrody [online], www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13].
  19. ↑ Jak utworzyć pomnik przyrody. Stan prawny na 24 lutego 2011 r., Klub Przyrodników (broszura).
  20. ↑ CRFOP – Wyszukiwanie [online], dane poszczególnych pomników przyrody, crfop.gdos.gov.pl [dostęp 2018-02-13].
  21. ↑ Dz. U. z 2004 r. Nr 268, poz. 2665.
  22. ↑ 1. 6. znaki kierunku i miejscowości. [w:] drogipubliczne.eu [on-line]. [dostęp 2015-02-28].

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pomnik_przyrody&oldid=79689828”