Shko te përmbajtja

Lacio

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Lacio
Lazio
Rajon
Regione Lazio
Flag of Lacio
Flamuri
Coat of arms of Lacio
Coat of arms
Vendndodhja e Lacios në Itali
Vendndodhja e Lacios në Itali
Location of Lacio
ShtetiItalia
KryeqendraRoma
Qeverisja
 • PresidentiFrancesco Rocca (Lista Civica Francesco Rocca Presidente)
Sipërfaqja
 • Total
17.236,49 km2 (665,505 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
5.709.178
 • Dendësia331,23/km2 (85,790/sq mi)
Ndarja administrative4 provinca dhe 1 qytet metropolitan
Numri i komunave378
Faqja zyrtarewww.regione.lazio.it

Lacio (italisht: Lazio) është një rajon në Italinë qendrore, me kryeqendër Roman. Rajoni kufizohet me Toskanan, Umbrian dhe Market në veri, me Abrucon dhe Molizen në lindje, me Kampanjan në jug dhe laget nga Deti Tirren në perëndim. Brenda territorit të tij ndodhet edhe Qyteti i Vatikanit, i rrethuar tërësisht nga Roma. Me 5.709.178 banorë më 1 janar 2025, Lacio është rajoni i dytë më i populluar i Italisë pas Lombardisë.[1][2][3]

Që nga viti 2023 president i rajonit është Francesco Rocca.[4][5]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lacio ka një territor të larmishëm, që shtrihet nga Deti Tirren deri te vargjet e Apenineve. Rajoni përfshin fusha bregdetare, kodra, liqene vullkanike dhe zona malore, me një peizazh që ndryshon ndjeshëm ndërmjet bregdetit, fushës romake dhe brendësisë apeninike.[2][3]

Në pjesën perëndimore shtrihet bregdeti tirren dhe zona e Maremma Laziales, ndërsa pjesa qendrore përfshin Campagna Romana, hapësirën e gjerë përreth Romës. Në lindje dhe verilindje relievi bëhet më malor, me sisteme që lidhen me Apeninet qendrore. Rajoni ka edhe disa liqene me origjinë vullkanike, ndër të cilët dallohen Liqeni i Bolsenës, Bracciano dhe Albano.[2][3]

Mjedisi natyror i Lacios ka një peshë të veçantë edhe për shkak të pranisë së shumë zonave të mbrojtura. Sipas faqes zyrtare rajonale, në Lacio ndodhen 110 zona natyrore të mbrojtura, përfshirë 3 parqe kombëtare, 16 parqe natyrore rajonale, rezerva të ndryshme dhe zona të tjera të mbrojtura.[6]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lacio është një nga territoret më të rëndësishme historike të Italisë. Emri i tij lidhet me Latiumin e lashtë, hapësira ku u zhvilluan latinët dhe ku u formua më pas Roma e Lashtë. Nga kjo zonë lindi një prej qytetërimeve më me ndikim të historisë evropiane dhe mesdhetare.[2][3]

Gjatë antikitetit dhe më pas në Mesjetë e Epokën Moderne, territori i sotëm i Lacios u ndikua thellësisht nga prania e Romës, e cila mbeti qendra kryesore politike, fetare dhe kulturore e rajonit. Për një kohë të gjatë pjesë të mëdha të tij bënë pjesë në Shtetet Papale, ndërsa pas bashkimit italian rajoni u përfshi në shtetin kombëtar italian. Rëndësia historike e Romës ka kushtëzuar fort zhvillimin e gjithë rajonit, si në planin demografik, ashtu edhe në atë ekonomik e institucional.[7][3]

Ndarja administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas të dhënave më të fundit, Lacio përfshin 378 komuna, 4 provinca dhe Qyteti metropolitan i Romës si njësi të nivelit të dytë.[8][9]

Stema Emri shqiptar Emri italian Lloji Kryeqendra Komuna
Image Provinca e Frosinones Provincia di Frosinone Provinca Frosinone 91
Image Provinca e Latinas Provincia di Latina Provinca Latina 33
Image Provinca e Rietit Provincia di Rieti Provinca Rieti 73
Image Qyteti metropolitan i Romës Kryeqytet Città metropolitana di Roma Capitale Qytet metropolitan Roma 121
Image Provinca e Viterbos Provincia di Viterbo Provinca Viterbo 60

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Me 5.709.178 banorë më 1 janar 2025, Lacio është rajoni i dytë më i populluar i Italisë. Popullsia është e përqendruar në mënyrë të theksuar në zonën e Romës dhe të qytetit metropolitan përreth saj, ku ndodhet edhe pjesa më e madhe e funksioneve administrative, ekonomike dhe të shërbimeve të rajonit.[1][8]

Struktura demografike e Lacios pasqyron peshën dominuese të kryeqytetit kombëtar. Kjo e dallon rajonin nga shumë rajone të tjera italiane, ku rrjeti urban është më i shpërndarë. Krahas Romës, qendra të rëndësishme urbane janë Latina, Frosinone, Viterbo dhe Rieti.[2][3]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lacio është një nga rajonet më të rëndësishme ekonomike të Italisë. Zhvillimi i tij ekonomik lidhet ngushtë me praninë e Romës, e cila përqendron administratën publike kombëtare, shërbimet, mediat, aktivitetet kulturore, institucionet kombëtare dhe një pjesë të madhe të ekonomisë së avancuar të rajonit.[10][11]

Sektori terciar ka një peshë shumë të madhe në ekonominë rajonale, ndërsa industria është më e kufizuar se në disa rajone të tjera të Italisë veriore. Megjithatë, rajoni ruan zona bujqësore të rëndësishme, sidomos në fushat bregdetare dhe në brendësi, ku kultivohen drithëra, perime, fruta, ullinj dhe hardhi. Turizmi ka po ashtu një rol vendimtar, për shkak të Romës dhe të shumë qendrave historike, arkeologjike dhe natyrore të rajonit.[3][11]

Monumentet dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lacio ka një trashëgimi kulturore dhe monumentale ndër më të rëndësishmet në botë. Roli qendror i Romës, si kryeqytet i Italisë dhe si një nga qendrat historike më të mëdha të qytetërimit perëndimor, ka ndikuar thellësisht në profilin kulturor të të gjithë rajonit.[2][3]

Faqja zyrtare e Rajonit të Lacios numëron gjashtë njohje UNESCO në territorin rajonal: qendrën historike të Romës, Villa Adriana dhe Villa d'Este në Tivoli, nekropolet etruske të Cerveterit dhe Tarquinias, si edhe Macchina di Santa Rosa në Viterbo, e përfshirë në trashëgiminë jomateriale të njerëzimit.[12][13]

Përveç Romës, rajoni ruan qendra historike, liqene, parqe, itinerare fetare dhe vende arkeologjike të rëndësishme në të gjithë territorin e tij. Kjo e bën Lacion një nga rajonet italiane me përqendrimin më të madh të trashëgimisë kulturore, fetare dhe artistike.[14][15]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lacio është një nga qendrat kryesore italiane të arsimit të lartë dhe të kërkimit shkencor. Sistemi universitar i rajonit ka në qendër sidomos Romën, ku ndodhen universitete të mëdha dhe me ndikim kombëtar e ndërkombëtar, si Universiteti i Romës La Sapienza, Università degli Studi di Roma Tor Vergata, Università degli Studi Roma Tre dhe Università degli Studi di Roma Foro Italico.[16][17]

Në rajon ndodhen gjithashtu Università degli Studi della Tuscia në Viterbo dhe Università degli Studi di Cassino e del Lazio Meridionale në jug të rajonit. Prania e këtyre institucioneve, bashkë me rrjetin e kërkimit, e bën Lacion një prej poleve më të rëndësishme italiane për arsimin universitar dhe inovacionin shkencor.[16][18]

Transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lacio ka një rol qendror në rrjetin italian të transportit, falë pozicionit të Romës si kryeqytet kombëtar dhe nyje kryesore e lëvizshmërisë rrugore, hekurudhore, portuale dhe ajrore. Sistemi aeroportual rajonal përqendrohet sidomos në Roma-Fiumicino dhe Roma-Ciampino, të dy të menaxhuar nga Aeroporti di Roma.[19][20]

Në transportin detar spikat sistemi portual i Civitavecchias, Fiumicinos dhe Gaetas, i cili ka rëndësi të madhe si për lëvizjen e pasagjerëve, ashtu edhe për mallrat dhe lidhjet mesdhetare. Veçanërisht porti i Civitavecchias është një nga portat detare më të rëndësishme të rajonit dhe të zonës së Romës.[21][22]

Sporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sporti ka një prani të fortë në jetën publike dhe kulturore të Lacios. Roma përfaqëson qendrën kryesore sportive të rajonit, me infrastrukturat e mëdha të kryeqytetit dhe me një rol të veçantë në futboll, atletikë, tenis dhe shumë disiplina të tjera.[23][24]

Rajoni është i njohur sidomos për futbollin, falë klubeve të AS Romas dhe SS Lazios, si edhe për ngjarjet sportive që zhvillohen në kryeqytet, veçanërisht në zonën e Foro Italicos dhe të Stadiumit Olimpik. Krahas sportit të organizuar, peizazhi i larmishëm i rajonit favorizon edhe ecjet, çiklizmin, sportet ujore, turizmin aktiv dhe veprimtaritë në natyrë.[23][25]

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 "Regione Lazio - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 "Lazio". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Lazio". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  4. ↑ "Presidente". Regione Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  5. ↑ "ROCCA Francesco". Consiglio Regionale del Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  6. ↑ "Aree naturali protette". Regione Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  7. ↑ "Lazio". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  8. 1 2 "Le province del Lazio per popolazione" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  9. ↑ "Le province del Lazio per numero di comuni" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  10. ↑ "Lazio". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  11. 1 2 "Lo sviluppo economico delle regioni: dalle tre italie alle due italie". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  12. ↑ "Siti UNESCO". Regione Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  13. ↑ "Cultura". VisitLazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  14. ↑ "Lazio: Things to do & Tourist Attractions". Italia.it (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  15. ↑ "VisitLazio - official tourism website of Lazio region". VisitLazio (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  16. 1 2 "Regione, Rai e le sei università statali del Lazio insieme per il Protocollo "No Women No Panel"". Regione Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  17. ↑ "Servizi per studenti universitari". Regione Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  18. ↑ "DiSCo Lazio". DiSCo Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  19. ↑ "Aeroporto di Roma Fiumicino "Leonardo da Vinci"". Aeroporti di Roma (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  20. ↑ "Aeroporto di Roma Ciampino "G.B. Pastine"". Aeroporti di Roma (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  21. ↑ "Porti di Civitavecchia - Fiumicino - Gaeta". Autorità di Sistema Portuale del Mar Tirreno Centro Settentrionale (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  22. ↑ "The Port of Civitavecchia". Port Mobility (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  23. 1 2 "Sport". Regione Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  24. ↑ "VisitLazio - Sport". VisitLazio (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  25. ↑ "Sport in Comune". Regione Lazio (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Lacio&oldid=2974199"