Паспорт

Паспорт (французша: passeport, бастапқы мағынасы — «порт арқылы өтуге рұқсат») — мемлекет азаматының жеке басын және азаматтығын куәландыратын ресми құжат. Ол халықаралық сапарларға арналған негізгі құжат болып табылады және шетелге шығуға, басқа елдерде уақытша тұруға, консулдық көмек алуға мүмкіндік береді.

Сөз итальян тілінен шыққан «passaporto» дегеннен келеді, ол «passa» (өту) және «porto» (порт, гавань) сөздерінен құралған. Бастапқыда теңіз порттары арқылы өтуге рұқсат беретін құжат ретінде қолданылған.

Тарихы

Паспорттың прототиптері ежелгі дәуірлерде пайда болған.

• Ежелгі Мысырда перғауынның аты жазылған сақина «паспорт» қызметін атқарған.
• Қытайдың Хан әулетінде (б.з.д. 206 ж.) халықтың қозғалысын бақылау үшін құжаттар қолданылған.

Орта ғасырларда Еуропада паспорт оба сияқты індеттерден қорғану және дезертирлерді ұстау үшін қолданылды. Қазіргі түрдегі паспорттың негізін Англия королі Генрих V қалаған деп есептеледі (1414 жылғы парламент актісі).

Ресей империясында паспорттың аналогы XVII–XVIII ғасырларда «проезжая грамота» ретінде пайда болды. КСРО-да 1932 жылы паспорт жүйесі енгізілді.

Қазіргі биометриялық паспорттар (электронды чипі бар) 2000-жылдардан бастап кең тарады. Оларда иесінің саусақ ізі, көз торы және басқа биометриялық деректері сақталады.

Паспорттың түрлері

Әдетте паспорттар мынадай түрлерге бөлінеді:

• Жалпы азаматтық паспорт (ordinary passport) — қарапайым азаматтарға беріледі.
• Дипломатиялық паспорт — дипломаттар мен жоғары лауазымды тұлғаларға.
• Қызметтік паспорт — мемлекеттік қызметкерлерге.
• Арнайы паспорттар — теңізшілерге, журналистерге немесе басқа топтарға арналған.

Паспорт мұқабасының түсі елге байланысты өзгереді: көк, қызыл, жасыл, қара. Мысалы, көптеген мұсылман елдерінде жасыл түс кездеседі.

Қазақстан Республикасындағы паспорт

Қазақстан Республикасы азаматының паспорты — ҚР азаматтығын растайтын және халықаралық сапарларға арналған құжат. Ол 88 × 125 мм көлемде, доғал бұрышты брошюра түрінде жасалады. Мұқабасында Қазақстанның рәміздері және электронды микросхема (чип) болады.

Негізгі мәліметтер

• Тегі, аты, әкесінің аты;
• Туған күні, жері;
• Жынысы, ұлты (кейбір үлгілерде);
• Фотосуреті;
• ЖСН (Жеке сәйкестендіру нөмірі);
• Берген күні және мерзімі.

• 16 жасқа дейінгі балаларға — 5 жыл (24 беттік);
• 12 жастан асқандарға және ересектерге — 10 жыл.Қазақстанда паспортты «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы (ЦОН) арқылы алуға болады. Жеке куәлікпен бірге беріледі, бірақ паспорт шетелге шығу үшін міндетті.

Қазақстан паспортының үш түрі бар: жалпы азаматтық (көк), қызметтік және дипломатиялық (күрең жасыл).

Халықаралық маңызы

Паспорттың күші Henley Passport Index сияқты рейтингтерде бағаланады. Ол визаcыз кіруге болатын елдердің санын көрсетеді. Қазақстан паспортының күші жылдан-жылға артып келеді.

Паспорт жоғалған немесе мерзімі өткен жағдайда оны қалпына келтіру қажет. Көптеген елдерде паспортсыз шекарадан өтуге тыйым салынған.

Қызықты фактілер

• Әлемде паспорттардың дизайны елдің мәдениеті мен тарихын бейнелейді.
• Биометриялық паспорттар жалған құжаттарды азайтуға көмектеседі.
• Кейбір елдерде (мысалы, АҚШ) паспорт картасы (passport card) деген жеңілдетілген нұсқа бар.

Сілтемелер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.