Odessa
| Odessa | |
|---|---|
Одеса | |
 Bayrak  Arma | |
  Odessa | |
| Ülke |  Ukrayna |
| Bölge |  Odessa Oblastı |
| Rayon | Odessa |
| Liman kuruluşu | 2 Eylül 1794 |
| İdare | |
| • Belediye Başkanı | Serhiy Lysak |
| Yüzölçümü | |
| • Toplam | 162,42 km² |
| Rakım | 40 m |
| Nüfus (2021) | |
| • Toplam | 1.015.826 |
| • Yoğunluk | oto/km² |
| Zaman dilimi | UTC+02.00 (DAS) |
| • Yaz (YSU) | UTC+03.00 (DAYS) |
| Posta kodu | 65000–65480 |
| Alan kodu | +380 48 |
Resmî site www.omr.gov.ua | |
| Resmî ad | Odessa'nın Tarihi Merkezi |
| Tür | Kültürel |
| Kriter | ii, iv |
| Belirleme | 2023 (18. olağanüstü Dünya Miras Komitesi oturumu) |
| Referans no. | 1703 |
| Ülke | Ukrayna |
| Bölge | Avrupa |
| Tehlike Altında | 2023-Günümüz |
Odessa (Ukraynaca: Оде́са; Rusça: Оде́сса), Ukrayna'nın üçüncü en kalabalık şehri ve belediyesi olan Odessa, ülkenin güneybatısında, Karadeniz'in kuzeybatı kıyısında yer alan önemli bir liman ve ulaşım merkezidir.[1] Şehir aynı zamanda Odessa Rayonu ve Odessa Oblastı'nın idari merkezi ve çok etnikli bir kültür merkezidir. Ocak 2021 itibarıyla Odessa'nın nüfusu yaklaşık 1.010.537'dir. 25 Ocak 2023'te, tarihi şehir merkezi, çok kültürlülüğü ve 19. yüzyıl şehir planlaması nedeniyle UNESCO Dünya Mirası Komitesi tarafından Dünya Mirası Alanı ilan edilmiş ve Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne eklenmiştir.[2] Bu ilan, Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sırasında Odessa'nın bombalanması ve şehir genelindeki binaların hasar görmesi veya yıkılması üzerine yapılmıştır.[3]
Klasik Antik Çağ'da, MÖ 6. yüzyılın ortalarından itibaren bu konumda büyük bir Yunan yerleşimi bulunmaktaydı. Antik Yunan yerleşimi Histria'nın olası bir yeri olarak araştırılmıştır.[4] Litvanya Büyük Dükalığı'nın bir parçası olan Slav yerleşim yeri Kotsiubijiv'in (Hacibey) ilk kronik kaydı, buradan deniz yoluyla İstanbul'a bir geminin gönderildiği 1415 yılına dayanmaktadır. Büyük Dükalık kontrolü kaybettikten sonra, liman ve çevresi 1529 yılında Hacibey adıyla Osmanlı İmparatorluğu'nun egemenliğine girdi ve Osmanlıların Rus-Türk Savaşı'ndaki (1787-1792) yenilgisine kadar bu egemenliği sürdürdü. 1794 yılında, Rus İmparatoriçesi II. Katerina'in Hacibey'de bir donanma limanı ve ticaret merkezi kurulmasına dair bir kararname yayınlandı ve buraya kısa süre sonra Odessa adı verildi. 1819'dan 1858'e kadar Odessa serbest bir limandı. Sovyet döneminde önemli bir ticaret limanı ve deniz üssüydü. 19. yüzyılda Odessa, Moskova, Saint Petersburg ve Varşova'dan sonra Rus İmparatorluğu'nun dördüncü büyük şehriydi. Tarihi mimarisi, Fransız ve İtalyan tarzlarından büyük ölçüde etkilenmiş olup, Rus'tan ziyade Akdeniz tarzındadır. Bazı binalar, Art Nouveau, Rönesans ve Klasikçi tarzların bir karışımıyla inşa edilmiştir.
Odessa, sıcak su limanıdır. Odessa şehri, hem Odessa Limanı'na hem de şehrin banliyölerinde bulunan önemli bir petrol terminali olan Pivdennyi Limanı'na ev sahipliği yapmaktadır. Aynı bölgede, Odessa'nın güneybatısında, bir diğer önemli liman olan Çornomorsk bulunmaktadır. Birlikte, demiryollarıyla entegre olan önemli bir ulaşım merkezini temsil etmektedirler. Odessa'nın petrol ve kimyasal işleme tesisleri, stratejik boru hatlarıyla Rus ve diğer Avrupa ağlarına bağlıdır. 2000 yılında, Odessa Ticari Deniz Limanı'ndaki Karantina İskelesi, 25 yıllık bir süre için serbest liman ve serbest ekonomik bölge ilan edilmiştir.
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]Kent, Yaş Antlaşması'yla (1792) Rusya'ya bağlanan Tatar yerleşimi olan Hacıbey'in bulunduğu yere kuruldu.[5] Ruslar, 1794'te inşa etmeye başladıkları deniz üssü ve limanın çevresinde gelişen bu yeni şehre 1795'te, Milet kolonisi Odessos'un (günümüzde Varna) anısına, Odessa adını verdiler.[6]
1803'ten 1814'e kadar dük Armand de Richelieu'nün yönetimdeki şehir, 1805'te Yeni Rusya'nın yönetim merkezi olarak hızla gelişti. 1865'te bir Odessa Üniversitesi'nin kurulmasından sonra nüfusu artmaya devam eden şehir, 19. yüzyıl sonunda, Rus İmparatorluğu'nun ikinci büyük liman kenti haline geldi.[7]
Şehir tarihindeki en önemli olaylardan biri ise, günümüzde en çok Sergei Eisenstein'ın Potemkin Zırhlısı (1925) filmi sayesinde hatırlanan[8] 1905 yılında şehir limanında demirlenen Potemkin zırhlısında meydana gelen ayaklanmadır.[8] Potemkin Zırhlısı Ayaklanması olarak bilinen bu olayda, Rusya'nın Karadeniz filosuna bağlı savaş gemisi Potemkin'de dayanılmaz yaşama şartlarından bezmiş mürettebatın Çar rejimine bağlı subaylara karşı başlattıkları ayaklanmanın sonunda gemiyi ele geçirmişlerdir.[9]
Dünya Savaşları
[değiştir | kaynağı değiştir]Birinci Dünya Savaşı başlangıcında 400.000'e ulaşan nüfusun içinde, kalabalık bir Yahudi topluluğuna ev sahipliği yapmaktaydı.[10] 1914'te şehir nüfusunun %34'ü veya 165.000 kişi, Yahudi'ydi.[10] Yahudi nüfusu, Odessa pogramlarıyla hızlı bir şekilde azaldı.[10]
1918-1919'da büyük bir Bolşevik ayaklanmasının patlak verdiği Odessa, sırasıyla Avusturyalılar ve sonra da Komünizm tehditine karşı birleşen Yunan ve Polonya ordularının askerlerle güçlendirilmiş Fransız Ordusu tarafından işgal edildi (18 Aralık 1918-22 Nisan 1919).[9]
İkinci Dünya Savaşı'na gelindiğinde ise, Rundstedt tarafından yönetilen Alman-Rumen güçleri tarafından 16 Ekim 1941'de ele geçirilen şehir, 10 Nisan 1944'te Sovyet komutanı Malinovskiy tarafından geri alındı.[9] Kızıl Ordu'nun Odessa'yı "kurtarması" şerefine kent Kahraman Şehir ilan edilmiş, kent savunmasında savaşan askerlere Odessa Savunması Madalyası taltif edilmiştir.[9]
Şehirdeki Türk etkisi
[değiştir | kaynağı değiştir]Şehirde hâlen az miktarda da olsa Yerli Türkler ve Tatar Türkleri yaşarlar. Şehrin önemli banliyösünün ismi Tahirova da Türkler tarafından kurulmuştur. Eski gümrük binası gibi Türklerden kalan çok az da olsa bazı binalar bulunmaktadır. Osmanlı Devleti'nin kuzey Müslümanlarını, Hac için Mekke'ye götürdüğü en önemli uğrak merkezidir.[11] Osmanlı döneminden sonra 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında da Rusya topraklarında yaşayan Müslümanların Hac'ca gitmek için toplanma noktası olmuştur.[11]
Coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]Odessa, güneybatı Ukrayna'da Dinyester'in ağzının yaklaşık 31 km. kuzeyinde ve Kiev'in yaklaşık 443 km. güneyindedir. Şehir, Karadeniz kıyısının sığ bir girintisi olan Odessa Körfezi'nde yer alır.
İklim
[değiştir | kaynağı değiştir] Odessa iklimi  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aylar | Oca | Şub | Mar | Nis | May | Haz | Tem | Ağu | Eyl | Eki | Kas | Ara | Yıl |
| En yüksek sıcaklık (°C) | 15,1 | 18,6 | 24,1 | 29,4 | 33,3 | 35,6 | 39,3 | 38,0 | 32,4 | 30,5 | 26,0 | 16,3 | 39,3 |
| Ortalama en yüksek sıcaklık (°C) | 2,2 | 2,7 | 6,6 | 13,0 | 19,5 | 24,0 | 27,0 | 26,5 | 21,0 | 15,0 | 8,4 | 3,7 | 14,1 |
| Ortalama sıcaklık (°C) | −0,5 | −0,2 | 3,5 | 9,4 | 15,6 | 20,0 | 22,6 | 22,3 | 17,2 | 11,6 | 5,7 | 1,1 | 10,7 |
| Ortalama en düşük sıcaklık (°C) | −2,8 | −2,6 | 1,0 | 6,6 | 12,1 | 16,3 | 18,5 | 18,2 | 13,5 | 8,6 | 3,2 | −1,2 | 7,6 |
| En düşük sıcaklık (°C) | −26,2 | −28 | −16 | −5,9 | 0,3 | 5,2 | 7,5 | 7,9 | −0,8 | −13,3 | −14,6 | −19,6 | −28 |
| Ortalama yağış (mm) | 34 | 37 | 32 | 27 | 36 | 49 | 47 | 39 | 41 | 35 | 41 | 35 | 453 |
| Kaynak: Погода и климат[12] | |||||||||||||
Nüfus
[değiştir | kaynağı değiştir]Karadeniz havzasının, Samsun'dan sonra en büyük şehridir. Odessa'nın 2021 yılı itibarıyla nüfusu 1.015.826'dır.
Konsolosluk
[değiştir | kaynağı değiştir]1923 yılında kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk açtığı baş konsolosluklardan biri Odessa olmuştur ve bu şehirde 1936 tarihine kadar hizmet vermiştir.[13] Yaklaşan 2. Dünya Savaşı nedeniyle konsolosluk boşaltılmıştır. Mülkü, Türkiye Cumhuriyeti'ne ait olan bina hâlen Fransuzki Bulvarı'ndadır.
Kardeş şehirler
[değiştir | kaynağı değiştir]Odessa'nın kardeş şehirleri, 2020 yılı itibarıyla aşağıda listelenmiştir.[14]
İskenderiye, Mısır (1968)
Baltimore, ABD (1975)
Kişinev, Moldova (1994)
Köstence, Romania (1991)
Cenova, İtalya (1972)
Hayfa, İsrail (1992)
İstanbul, Türkiye (1997)
Kalküta, Hindistan (1986)
Liverpool, Birleşik Krallık (1957)
Łódź, Polonya (1993)
Marsilya, Fransa (1973)
Lefkoşa, Kıbrıs (1996)
Oulu, Finlandiya (1957)
Pire, Yunanistan (1993)
Qingdao, Çin (1993)
Regensburg, Almanya (1990)
Split, Hırvatistan (1964)
Segedin, Macaristan (1977)
Vancouver, Kanada (1944)
Varna, Bulgaristan (1958)
Erivan, Ermenistan (1995)
Yokohama, Japonya (1968)
"İşbirliği" şehirleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Odessa, aynı zamanda aşağıda şehirlerle işbirliği antlaşması vardır.[15]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ Левчин, Володимир (16 Ekim 2025). "Населення Одеси: Сучасні Дані, Історія та Тенденції". Kokl.Ua (Ukraynaca). Erişim tarihi: 22 Aralık 2025.
- ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "The Historic Centre of Odesa". UNESCO World Heritage Centre (İngilizce). 25 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ↑ "Who's Behind A String Of Bombings In Ukraine's Black Sea 'Pearl'?". NPR. 2015. 17 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2016.
- ↑ "Odessa – Facts, History, & Points of Interest". Encyclopedia Britannica (İngilizce). 17 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2021.
- ↑ Pultar, Gönül (2014). Imagined identities: identity formation in the age of globalization (1. bas.). Syracuse: Syracuse University Press. s. 355. ISBN 978-0815633426.
- ↑ Isaac, Benjamin H. (1986). The Greek settlements in Thrace until the Macedonian conquest. Leiden, Hollanda: Brill Publishing. s. 254. ISBN 978-9004069213.
- ↑ Wentworth Łubieński, Tomasz (1884). Wspomnenia rodzinne odnoszące się do historyi Królestwa Polskiego (Lehçe). Varşova, Polonya: Banku Polskiego. s. 286.
- 1 2 Katçanovski, İvan (2013). Historical dictionary of Ukraine (2. bas.). Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-0810878457.
- 1 2 3 4 Magocsi, Paul R. (2010). A history of Ukraine: the land and its peoples (2. bas.). Toronto: University of Toronto Press. s. 110. ISBN 978-1442610217.
- 1 2 3 Zipperstein, Steven J. (1986). The Jews of Odessa: a cultural history, 1794-1881. Stanford, Calif.: Stanford University Press. ISBN 978-0804719629.
- 1 2 ""Rusya'da Haccın Tarihi Serüveni" KARADENİZ, Yıl:3, Sayı:12, Yazar: Mustafa Kütükçü". 23 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mart 2016.
- ↑ Погода и Климат – Климат Одессы [Weather and Climate – The Climate of Odessa] (Rusça). Weather and Climate (Погода и климат). Erişim tarihi: 23 May 2013.
- ↑ "Odessa nerede, haritadaki yeri neresi? Rus birliklerinin konuşlandığı Odessa'da son durum! - TGRT Haber". Tgrt. 24 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ekim 2022.
- ↑ "Міста-побратими". omr.gov.ua (Ukraynaca). Odessa. 1 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2020.
- ↑ "Міста-партнери". omr.gov.ua (Ukraynaca). Odessa. 1 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2020.
 | Brest Kalesi (kahraman istihkam) | |
|  | |
 | Ukrayna'daki bir yerleşim yeri ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |
