Split

Split
Şehir
Grad Split
Bayrak Arma
Split Split'in Hırvatistan'daki konumu
Ülke	Hırvatistan
Bölge	Dalmaçya
İlçe	Split-Dalmaçya
İdare
• Belediye Başkanı	Tomislav Šuta (HDZ)
Yüzölçümü
• Toplam	79 km²
Nüfus  (2021)
• Toplam	160.577
• Yoğunluk	oto/km²
Zaman dilimi	UTC+01.00 (OAS)
• Yaz (YSU)	UTC+02.00 (OAYS)
Posta kodu	HR-21 000
Alan kodu	+385 21
En düşük rakım	0 m
En yüksek rakım	178 m (Marjan)
Resmî site split.hr
Diocletianus'un anıt mezarı
UNESCO Dünya Mirası
Konum	Hırvatistan
Kriter	Kültür: ii, iii, iv
Referans	97
Tescil	1979 (3. oturum)
Bölge	Avrupa ve Kuzey Amerika
Koordinatlar	43°30′33.984″K 16°26′55.988″D

Split (İtalyanca: Spalato, Latince: Spalatum, Yunanca: Aspalathos, Eski Split dili: Spljet), Hırvatistan'ın ikinci büyük şehri ve Dalmaçya'nın ana kentsel merkezidir ve Adriyatik Denizi'nin doğu kıyısında yer almaktadır. Split-Dalmaçya Bölgesi'nin idari merkezi ve Hırvatistan kıyılarındaki en büyük şehir olarak, bölge için önemli bir ekonomik, kültürel ve ulaşım merkezi görevi görmektedir. Diocletian Sarayı'nın tarihi çekirdeği etrafında gelişen ve merkezi bir yarımada boyunca çevresindeki banliyölere ve iç bölgelere doğru uzanan Split, on yedi yüzyılı aşkın süredir devam eden kesintisiz bir kentsel geleneği, Hırvatistan'ın önde gelen turistik yerlerinden biri olarak çağdaş rolüyle birleştiriyor. Şehrin nüfusu 160.000'in üzerinde iken, metropol alanı yaklaşık 310.000 kişiyi kapsamaktadır.

Şehir, MÖ 3. veya 2. yüzyılda İlirya Dalmaçyası kıyısında Aspálathos (Antik Yunanca: Ἀσπάλαθος) adlı bir Yunan kolonisi olarak kuruldu ve MS 305'te Roma İmparatoru Diocletianus'un sarayının bulunduğu yer oldu. 650 civarında, Roma'nın Dalmaçya eyaletinin eski başkenti Salona'nın yerini alarak önemli bir yerleşim yeri haline geldi. Avarlar ve Slavlar tarafından Salona'nın yağmalanmasından sonra, Diocletian'ın surlarla çevrili sarayı Romalı mülteciler tarafından yerleşime açıldı. Kısa süre sonra Split, Bizans şehri oldu. Daha sonra Venedik Cumhuriyeti ve Hırvatistan Krallığı'nın etki alanına girdi. Yüksek ve Geç Orta Çağ'ların büyük bir bölümünde Split, Dalmaçya şehir devletlerinin özgür bir şehri olarak özerkliğin tadını çıkardı ve Dalmaçya şehirleri üzerindeki kontrol için Venedik ve Hırvatistan arasındaki mücadelenin ortasında kaldı.

Venedik sonunda galip geldi ve erken modern dönemde Split, Osmanlı topraklarıyla çevrili, ağır şekilde tahkim edilmiş bir Venedik şehri olarak kaldı. Hinterland bölgesi 1699 Mora Savaşı'nda Osmanlılardan geri alındı ​​ve 1797'de Venedik'in Napolyon'a düşmesiyle Campo Formio Antlaşması ile şehir Habsburg Monarşisi'ne verildi. 1805'te Pressburg Barışı ile Napolyon İtalya Krallığı'na katıldı ve 1806'da Fransız İmparatorluğu'na dahil edilerek 1809'da İlirya Eyaletleri'nin bir parçası oldu. 1813'te işgal edildikten sonra, Viyana Kongresi'nin ardından Avusturya İmparatorluğu'na verildi ve şehir, 1918'de Avusturya-Macaristan'ın dağılması ve Yugoslavya'nın kurulmasına kadar Avusturya Dalmaçya Krallığı'nın bir parçası olarak kaldı. II. Dünya Savaşı'nda şehir İtalya tarafından ilhak edildi, ardından 1943'te İtalyan teslimiyetinden sonra Partizanlar tarafından kurtarıldı. Daha sonra Almanya tarafından yeniden işgal edildi ve kukla devleti Bağımsız Hırvatistan Devleti'ne (NDH) verildi. Şehir 1944'te Partizanlar tarafından tekrar kurtarıldı ve savaş sonrası Sosyalist Yugoslavya'ya, Hırvatistan Halk Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak dahil edildi. 1991'de Hırvatistan, Hırvat Bağımsızlık Savaşı sırasında Yugoslavya'dan ayrıldı.

Bugün Split, önemli bir ulaşım merkezi ve yılda bir milyondan fazla ziyaretçi çeken popüler bir turistik destinasyondur. 1979'dan beri UNESCO Dünya Mirası Alanı olan tarihi çekirdeği, şehrin geç antik çağdan günümüze kadar kesintisiz kentsel yaşamını yansıtmaktadır. Split Limanı, Akdeniz'in en işlek yolcu limanlarından biridir ve güney Adriyatik adalarına önemli bir geçit görevi görürken, Split Üniversitesi şehrin önemli bir eğitim ve araştırma merkezi rolünü pekiştirmektedir. Şehir, 1979 Akdeniz Oyunları ve 1990 Avrupa Atletizm Şampiyonası'na ev sahipliği yaparak uluslararası alanda daha da tanınır hale geldi.

Tarihçe

Split şehir bölgesinde Aspálathos ismi ile ilk olarak MÖ 7. yüzyılda Grekler tarafından kurulmuştur. Sonra çeşitli dönemlerde İlirya (Arnavut), Grek, Roma, Bizans, Avar, Slav, Moğol, Venedik, Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Almanya vs idaresi altında kalmıştır.

Split'in kaderi ilk Hristiyanları katletmesiyle anılan Roma hükümdarı Diocletianus'ın MS 300 yılında yazlık sarayını buraya yaptırmasıyla değişmiştir. Ölümünden sonra da Romalı yöneticiler bu sarayı kullanmaya devam etmişlerdir. Romalılar Split yakındaki Solana kolonisini terk etmek zorunda kaldıkları zaman, bu kolonide yaşayanları tamamen Split'e yerleştirmişlerdir.

Şehir 12. ve 14. yüzyıllar arasındaki otonomluk hariç, sırasıyla Bizans, Hırvat Krallığı, Venedik ve I. Dünya Savaşı’na kadar da Avusturya egemenliği altına bulunmuştur.

Nüfus

Split Hırvatistan’ın ikinci büyük kentidir. Merkez 178.192 (165.893 Split) olup (88.37% Katolik ve 95.15% Hırvat vatandaşı) ve çevre hinterlandında Trogir, Omiš, Solin, Kaštela, Podstrana, Sinj, Dugopolje, Klis, Stobrec (merkeze bağlı), Kamen (merkeze bağlı), Žrnovnica (merkeze bağlı), Brač adası, Hvar adası, Şolta Adası... ve diğer adalarıyla birlikte yaklaşık toplam nüfusu 470.000'dir.

Coğrafya

Split ve etrafındaki Dalmaçya sahillerindeki varoşları. Uydudan.

Şehir ve bölge güneyde Adriyatik (Akdeniz), kuzeyde Adriyatik (Dinarik) Alp dağları ile çevrilidir.

Split "Kastela Körfezi"'nin doğu yakası ile Split Boğazı arasında bulunan bir yarımadada kurulmuştur. Bu yarımadanın batı tarafında (178 m rakımlı) "Marjan Tepesi" bulunur. Rakımı 779 m olan "Kozjak Sırtı" ile rakımı 1339 m olan "Mosor Sırtı" şehri kuzeyden ve kuzeydoğudan gelen hava akımlarına karşı korurlar ve şehri ana karadaki hinterland alanlarından ayırırlar.

Ulaşım

Yıllık 4 milyon kapasite ziyaretçili deniz limanı ile Akdeniz'in en faal 3. limanıdır. Yaklaşık 260 Cruise gemisi 130.000 yolcu kapasitesiyle Split limanından faydalanır. Bu limanı kullanan en büyük cruise gemisi 315 m uzunlukla Celebrity Eclipse'dir. Günlük Feribot seferleri Dubrovnik, Rijeka, Brac, Hvar, Şolta adalarıdır. Ancona ve Pescara gibi diğer İtalyan Adriyatik Denizi sahil şehirlerine de feribot seferleri düzenlenmektedir.

Franfurt, Köln, Londra gibi büyük şehirlere direkt uçuş seferleri bulunan Split-Kastela Havalimanı ise Zagreb ten sonraki en büyük 2. havalimanı olma özelliğine sahiptir. 2008'de bu hava meydanından 1,203,778 kişi uçuş yapmıştır. Yaz döneminde bu hava meydanından trafik yoğunluğu bir hayli artmaktadır.

Kardeş Şehirler

Los Angeles, California, Amerika Birleşik Devletleri Ancona, İtalya Patras, Yunanistan Antofagasta, Şili Iquique, Şili Punta Arenas, Şili Beit Shemesh, İsrail Cockburn, Batı Avustralya, Avustralya Dover, Birleşik Krallık Gladsaxe, Danimarka Mostar, Bosna-Hersek Odessa, Ukrayna Kermanşah, İran

Ostrava, Çekya Pescara, İtalya Cagli, İtalya Beyrut, Lübnan Štip, Makedonya Bandar Lampung, Endonezya İzmir, Türkiye Antalya, Türkiye Trondheim, Norveç Velenje, Slovenya Charlottenburg-Wilmersdorf, Almanya Çetine, Karadağ Rosario, Arjantin

Resimler

Marjan Tepesi'nden Split panoraması

Marjan Tepesi'nden bir diğer Split panoraması

• 
  Split - Havadan tarihî şehir merkezi ve şehir surları, ayrıca Diocletianus Sarayı kalıntı ve sınırları görülebilmekte.
• 
  Split - Prokurative
• 
  Split - Hirvatistan Millî Tiyatrosu Split (Hrvatsko narodno kazalište u Splitu) binası 1803 yapımı
• 
  Split - San Domnius Katedrali -
• 
  Split - Nin'li Piskopos Grgura'nin heykeli
• 
  Split - Poljud Stadyumu Modern mimarili olarak 1979 Akdeniz Oyunları için yapıldı.
• 
  Split limanı havadan Adriyatik Denizi üzerinde çok önemli liman
• 
  Split Havameydani havadan

Ayrıca bakınız

• Split-Dalmaçya Bölgesi
• Hırvatistan'daki şehirler listesi

Dış bağlantılar

• Split resmi websitesi21 Şubat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Klis Kalesi 19 Nisan 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• UNESCO Split Diocletianus Sarayı11 Temmuz 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)

Vikigezgin'de Split ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır.